Kabinet in crisistijd wacht op confrontatie

Dat wordt botsen. Maar wanneer? Achter drie scènes aan de Haagse onderhandelingstafels doemen frappante parallellen op.

Scène 1: werkgevers en vakbeweging sluiten in crisistijd groot akkoord over nijpende sociale kwestie. Critici en sceptici nemen in het debat het hoogste woord. Wat hebben jongeren en ouderen hieraan?

Scène 2: aan het Binnenhof regeert een jeune premier met krappe meerderheid. Bezuinigen, tekort reduceren, overheid krimpen.

Scène 3: demonstraties van boze burgers intensiveren nu de bezuinigingen beginnen te bijten. De ME en de rechter staan klaar.

De scènes verbeelden de staat van sociaal-economisch Nederland. Kernwoorden? Pensioenakkoord. Mark Rutte. De Amsterdamse voorzieningenrechter die dinsdag de werkstaking in het openbaar vervoer in drie grote steden ondanks schade en overlast niet onrechtmatig vond. Dus reden ov-werkers woensdag naar Den Haag, maandag stonden kunstactivisten daar, later nog 8.000 medewerkers in de geestelijke gezondheidszorg.

Stuk voor stuk voor stuk zijn het ook scènes uit 1982/83. Toen: de crisisbezuinigingen van Ruud ‘shock’ Lubbers. Toen: het akkoord van Wassenaar (1982) waarin werkgevers en vakbonden arbeidstijdverkorting en loonmatiging afspraken om massawerkloosheid en winsterosie te bestrijden.

Na Wassenaar de victorie. Het akkoord geldt als de wedergeboorte van het consensusmodel, later het ‘poldermodel’, dat de weg vrijmaakte voor de banen-, beurs- en huizenhausse in de jaren negentig.

Maar verdrongen uit het collectieve geheugen is dat de consensus in 1983 werd gevolgd door de langste en een van de grimmigste stakingen in de publieke dienstverlening van de laatste zestig jaar. Geen post, geen trein, ophopend huisvuil. De stakers reageerden op de verlaging van de ambtenarensalarissen en sociale uitkeringen met 3 procent. Na weken van stakingen begonnen rechters verdere acties gezien de maatschappelijke schade te verbieden. Rust keerde weer.

Nu broeit het opnieuw. Nederland van toen is Griekenland nu. In Amerikaanse staten leidt snoeiwerk in ambtenarenpensioenen tot bittere politieke conflicten. In het Verenigd Koninkrijk, waar een conservatief-liberale regering eerder met bezuinigen begon, staakten afgelopen week de ambtenaren.

Hoe gaat het hier? De CAO-onderhandelingen bij de rijksoverheid waar het kabinet een nullijn biedt voor 2011 en 2012 liggen al maanden stil. De vakbonden stoken de actiebereidheid wat op, maar onderhandelen via de vakcentrales in wezen nog door met het kabinet over pensioenzekerheid.

In de publieke sector is de onderhandelingspositie van de bonden sterk. Het aantal vakbondsleden is hoog, zo rond een derde van de werknemers, dat is twee maal zo veel als in de marktsector. Maar de werkgelegenheid in de sector openbaar bestuur & overheidsdiensten krimpt volgens het CBS al vier kwartalen achtereen. Er zijn (nog) 529.000 banen, een daling van 8.000 in een jaar tijd. Meer teruggang is nabij als de kabinetsplannen om ministeries en diensten in te krimpen omgezet worden in concrete reorganisaties.

Elk kabinet in crisistijd moet op een gegeven moment de confrontatie aan. Wie heeft de macht? Maar ministers strijden niet graag tegen hun eigen mensen. En je proeft huiver bij de bonden in publieke sector om hun macht te etaleren. Zijn hun leden de nieuwe kunstenaars? Thuis populair, maar ongeliefd bij burgers als Henk en Ingrid? Hoe eerder daarover duidelijkheid is, hoe beter. Eerste kans: eind september, bij de begroting.

MENNO TAMMINGA