Een zee van ramen

Een oude nazi-kolos op Rügen krijgt een nieuwe bestemming: jeugdherberg.

e grootste jeugdherberg van Europa’ is het nieuwe gasten- verblijf in Prora op het Duitse schiereiland Rügen al genoemd. Zelf afficheert de jeugdherberg, die dit weekeinde opent, zich liever als ‘de langste ter wereld’.

De eerste kwalificatie, van de burgemeester van Prora in The New York Times, is moeilijk verifieerbaar, de tweede is half waar. Voor de vierhonderd bedden die de jeugdherberg telt, is natuurlijk niet een heel lang gebouw nodig. Wel maakt de herberg deel uit van een buitengewoon lang gebouw: Seebad Rügen bestaat uit twee kolossale delen, met elk een lengte van ruim twee kilometer.

Seebad Rügen is een gebouw dat superlatieven uitlokt. Het is het grootste gebouw dat de nazi’s Duitsland nalieten. Niet minder dan 10.000 kamers van 2,5 bij 5 meter telt het. Ooit, in 1936 toen de bouw van Seebad Rügen begon, was het de bedoeling dat 20.000 Duitsers in Prora vakantie zouden vieren. Opdrachtgever voor de vakantiekolonie was Kraft durch Freude, de nazi-organisatie voor de vrijetijds- besteding die onder meer ook zorgde voor de productie van de Volkswagen, oorspronkelijk Kraft durch Freude Wagen geheten. Alle Duitsers in dezelfde kevers naar dezelfde vakantiekolonies – dat was de opzet.

De 20.000 vakantiegangers zouden in tweetallen worden ondergebracht in de kamertjes. Vanuit hun nachtverblijven hoefden ze slechts de boulevard over te steken om het strand te bereiken. Of ze konden naar het theater of de Festsaal gaan, waar natuurlijk plaats was voor alle 20.000 badgasten tegelijk, op het centrale plein.

Architect Clemens Klotz had het Seebad als een compacte stad ontworpen, compleet met een station, winkels, een school, een ziekenhuis en een eigen elektriciteitscentrale. Maar een stad is het nooit geworden: op 1 september 1939, toen Duitsland Polen binnenviel en de Tweede Wereldoorlog begon, werd de bouw abrupt gestopt.

Maar ook onvoltooid en deels ingestort blijft Seebad Rügen een indrukwekkend gebouw. Aan de achterkant wordt de huiveringwekkende monotonie enigszins verzacht door de trappenhuizen die om de vijftig meter vooruitspringen, maar aan de zeezijde is de een- vormigheid compromisloos: voorzover het oog reikt ramen, ramen en nog eens ramen.

Seebad Rügen vertegenwoordigt de moderne kant van het nationaal-socialisme. Betaalbaar massatoerisme, zoals het de nazi’s voor ogen stond, was zijn tijd vooruit en heeft zich elders pas na de oorlog in badplaatsen als Torremolinos en Benidorm in een iets mildere vorm ontwikkeld. Ook de architectuur van het Seebad is ontegenzeggelijk modern: Seebad Rügen is meer Le Corbusier dan Albert Speer. Ook als ze zouden zijn voltooid, zouden de twee bouwdelen niet zijn uitgerust met de zuilen, pilasters en andere klassieke stijlmiddelen die men gewoonlijk associeert met nazi-architectuur.

Na de oorlog deed Seebad Rügen dienst als kazerne, eerst van het Sovjet-leger, later van de Volksarmee van de Duitse Democratische Republiek. Tijdens de Koude Oorlog was het onmogelijk iets van het gebouw te zien: het lag in Sperrgebiet.

Monument

Na de val van de Muur en de Duitse eenwording werd de kolos een probleem, vooral voor de lokale overheid. Het gebouw werd tot monument verklaard en mocht dus niet worden afgebroken, maar geld voor restauratie was er niet. Delen van het gebouw kregen tijdelijke functies, zoals een museum over het gebouw en een provisorische jeugdherberg. Kunstenaars konden er voor weinig geld ruimte huren.

In 2008 gloorde er hoop voor het gebouw. Verschillende projectontwikkelaars maakten plannen om delen van het Seebad te verbouwen tot vakantieappartementen. Het Rotterdamse architectenbureau Atelier Kempe Thill kreeg de opdracht voor het ontwerp van een jeugdhotel.

Drie jaar later is alleen de jeugdherberg Prora gereed. Maar die is niet zo geworden als de architecten van Atelier Kempe Thill hadden gedacht. „De jeugdherberg is niet naar ons ontwerp uitgevoerd”, zegt de van oorsprong Duitse André Kempe. „Het ging om een lowbudgetverbouwing. We wilden de gevel als een schil maken, met ramen die in het muurvlak lagen, zonder uitstekende kozijnen. Zo zou het zware gebouw een zekere lichtheid krijgen. Maar gaandeweg de uitwerking van het ontwerp werden steeds meer eisen gesteld. Die bleken onuitvoerbaar, want Seebad Rügen is een moeilijk gebouw, met een heel ongunstige verhouding tussen gevel en vloeroppervlak.”

Hoewel de naam van Atelier Kempe Thill tijdens de bouw van de jeugdherberg op het bouwbord bleef staan, is het Rotterdamse bureau uiteindelijk van het project afgehaald. Plannen voor de sobere verbouwing zijn gemaakt door een Duits bureau. „Ze hebben ons ontwerp verknald, er is niet veel van over”, zegt André Kempe. De foto’s op de site van Jugendherberge Prora (www.prora.jugendherbergen- mv.de) geven hem gelijk. Lange, kale, witte gangen geven toegang tot spartaanse kamertjes waar houten stapelbedden staan, alsof de bezoeker in een tijdcapsule is teruggeschoten naar 1940, het jaar waarin het Seebad Rügen voltooid had moeten worden.