Kracht en volume in een zwart jurkje

Edith Piaf was klein en meelijwekkend, dachten velen. Vergeet het maar, aldus een Australische biografe, Piaf wist precies wat ze wilde – en ze was onweerstaanbaar.

Carolyn Burke: No Regrets. The Life of Edith Piaf.Bloomsbury, 284 blz. €27,-

De eerste keer dat Edith Piaf in Nederland optrad, in het Kurhaus in Scheveningen, was in de zomer van 1947 – vlak na de oorlog, toen buitenlandse sterren hier nog zeldzaam waren. Een grote schare toeschouwers zat gulzig in te halen wat er tijdens de vijf oorlogsjaren aan hen voorbij was gegaan. ‘Zelden zagen we een vrouw op het toneel die zo weinig moeite deed haar publiek uiterlijk te bekoren’, rapporteerde de recensent van het Algemeen Handelsblad. ‘Edith Piaf is in feite een onaanzienlijke figuur die ten hoogste opvalt door haar rode haardos, maar die, als zij zingt met haar stem, maar daarmee ook alleen, in de huid van een ander kruipt, haar beeldend talent bepaalt zich tot haar stem, het gezicht blijft vrijwel onbewogen, de handen maken slechts een enkele beweging. Haar kunst is grotendeels ernstig.’

Alles wat haar onvergetelijk zou maken, zat er toen dus al in. De straatzangeres uit de jaren twintig, die in de late jaren dertig haar eerste successen had geboekt, was uitgegroeid tot een chansonnière die elk publiek in haar ban hield – en dat zou nooit meer veranderen.

Tot in de vroege jaren zestig maakte ze nog diepe indruk met haar onverzettelijke lijflied Non, je ne regrette rien. Ze was uiteindelijk een kromgetrokken wijfje, maar ze bleef zich vertonen in het zwarte jurkje dat haar handelsmerk was, en ze had ook in haar laatste jaren nog steeds die stem.

Op volle kracht, met het volume dat zich ooit moet hebben ontwikkeld om boven het straatgeratel uit te komen, en de expressieve kracht die bijna alles wat ze zong van levensbelang maakte. Sommige teksten schreef ze zelf, vaker liet ze die schrijven door anderen, maar dat maakte geen wezenlijk verschil. ‘Je schreef altijd wat zij wilde’, heeft een van haar tekstdichters eens gezegd.

Bordeel

Edith Piaf (1915-1963) biedt ideaal materiaal voor een biografie. Geboren als dochter van een acrobaat en een allengs verloederende zangeres die alle twee een slordig liefdesleven hadden, zelf woonachtig geweest boven een bordeel, aanvankelijk werkzaam in clubs waar de misdaad welig tierde, op haar zestiende de ongehuwde moeder van een dochtertje dat aan een ziekte bezweek toen ze twee was, op haar twintigste (ten onrechte) verdacht van moord op haar beschermheer.

En dat was alleen nog maar het begin. Haar verdere leven stond niet alleen in het teken van de vele artistieke successen, maar werd ook gekenmerkt door een schier eindeloze rij minnaars en medicijnen. Zo’n verhaal kan niet anders dan een doorleefde biografie opleveren, waarbij zich hooguit één risico voordoet: het kan larmoyant worden, om de eenvoudige reden dat het vaak larmoyant was.

Geen wonder dat er in het Frans al talloze Piaf-biografieën bestaan. Achter in het pas verschenen boek No Regrets van de Australische (!) schrijfster Carolyn Burke staan er meer dan twintig opgesomd. Het belangrijkste in het Engels (en ook in het Nederlands) vertaalde boek is tot dusver de bestseller Piaf van Simone Berteaut, die zich als Piafs halfzuster manifesteerde, maar volgens Burke alleen maar een intieme vriendin uit de beginjaren was.

Burke gaat er prat op dat ze de eerste biografe is die heel veel nog onbekende brieven van en aan Piaf heeft kunnen lezen. Haar boek maakt in elk geval een gedegen gedocumenteerde indruk. Ook allerlei verhalen die te dramatisch – en dus te mooi – lijken om waar te zijn, worden hier met feiten onderbouwd. En ze schrijft eloquent, in een onderkoelde stijl die haar relaas niet in een smartlap laat ontaarden.

Scharminkel

Burke geeft ook goed tegenwicht tegen het clichébeeld van Piaf als deerniswekkend scharminkel. Toen ze tegen het eind van haar korte leven zwaar reumatisch was en verslaafd aan de morfine, riep ze alom medelijden op. Maar in mentaal opzicht is ze nooit zwak geweest. Integendeel: ze bestuurde haar carrière met vaste hand, wist precies wat ze wilde zingen, liet zich op het hoogtepunt van haar succes dagelijks omringen door een hofhouding die vanwege haar grillen vaak van samenstelling veranderde, bepaalde zelf wanneer ze voor een optreden een injectie nodig had, en ging niet met mannen naar bed om hogerop te komen, maar alleen als ze verliefd was.

En dat was ze vaak – doorgaans op jongere mannen die zij zelf hogerop wilde brengen. Zo speelde ze een belangrijke rol in de loopbanen van veel aspirant-chansonniers van wie Charles Aznavour, Gilbert Bécaud en Léo Ferré grootheden werden en diverse anderen niet. Soms zag ze talent waar dat niet aanwezig was. Ze moet, hoe dan ook, voor veel mannen onweerstaanbaar zijn geweest. ‘Met één blik kon ze een gebouw laten instorten’, verklaarde haar ex Eddie Constantine die niet als zanger beroemd werd, maar wel als de stoere Amerikaan in veel Franse films. ‘Ze noemde zichzelf altijd lelijk en onzeker’, verklaarde haar vriendin Marlene Dietrich, ‘maar ze had zo veel charisma dat ze elke man kon krijgen die ze wilde’.

‘Ik heb de man van mijn dromen nooit heel lang in mijn armen gehad’, schreef ze zelf in een brief aan een vriend. ‘Soms is het om niets – één verkeerd woord of een onbelangrijk leugentje en mijn minnaar verdwijnt. Dan bid ik dat ik door een wonder weer in andere armen beland’.

Edith Piaf was ten slotte zo’n icoon van het Franse chanson geworden, dat zelfs de katholieke kerk haar niet durfde te negeren. Toen ze stierf, was de aartsbisschop van Parijs niet bereid deze zondares een mis te bezorgen. Niet voor niets had de Vaticaankrant l’Osservatore Romano bij haar dood geschreven dat ze ‘een openbaar leven in zonde’ had geleid. Maar een kleine knieval wilde de kerk toch wel maken, aldus Carolyn Burke. De aalmoezenier voor de kunsten leidde de begrafenis – niet wetend dat een ongehoorzame prelaat reeds de voorgaande avond haar lichaam had gezegend.

Dat is nu bijna vijftig jaar geleden. En elke nieuwe biografie moet het opnemen tegen de autobiografie die Piaf zelf heeft nagelaten – in de vorm van La vie en rose, Non, je ne regrette rien en al die andere liedjes die nog steeds in háár uitvoering ongeëvenaard zijn.