Na een fantastisch leven stop ik ermee. Dag!

De Bijbel en Jezus hebben het alleenrecht niet meer in overlijdensadvertenties.

Dat constateert Ynze de Boer, die een boek maakte met treffende rouwadvertenties.

Deze zinnen stonden echt in overlijdensadvertenties, de afgelopen jaren. Ze komen uit een nieuw boekje van Ynze de Boer, die de afgelopen vijfentwintig jaar bijzondere en in het oog springende rouwadvertenties verzamelde.

De Boer begon niet uit romantische of melancholische overwegingen met het uitknippen van overlijdensberichten. Hij deed het omdat hij vaak grappige formuleringen of taalfouten tegenkwam.

En Ynze de Boer deed het ook een beetje omdat hij aan die paar zinnetjes in een rouwadvertentie vaak al kon zien dat er achter elke overledene een heel verhaal schuilgaat. „Dan zag ik de familie voor me aan de keukentafel. Hóe gaan we moeder nou omschrijven?” Je kunt aan de overlijdensadvertenties de strijd aflezen die broers en zussen daarover hebben geleverd, zegt hij. „En in de heat of the moment besluiten ze om nét te veel informatie in de advertentie te zetten.”

De Boer knipte de advertenties uit ‘zijn’ dagblad Trouw, maar vrienden en familie begonnen op een gegeven moment ook bijzondere exemplaren uit andere kranten naar hem op te sturen. Na tientallen jaren knippen en bewaren maakte hij er – na zijn pensionering als bestuursjurist – een boekje van: Toch nog onverwacht. Rouwadvertenties uit het leven gegrepen.

Hij ordende zijn advertenties en zag, zonder dat dat zijn bedoeling was, veranderen hoe Nederlanders tegen de dood en het hiernamaals aankijken. Een van zijn conclusies: God en religie zijn minder belangrijk geworden.

„Vroeger stond in alle advertenties standaard een bijbeltekst, of een verwijzing daarnaar, met vervolgens de tekst: De Here heeft tot zich genomen...”, vertelt De Boer. Tegenwoordig staan er gedichten, zinnetjes uit songteksten, citaten van de overledene; de Bijbel en Jezus hebben allang het alleenrecht niet meer in overlijdensadvertenties. „Mensen hebben een ander idee gekregen over wat er na de dood is. De traditionele opvatting die we van de hemel hadden, is vervaagd.”

Die ontwikkeling van ‘vrijere’ rouwadvertenties is zo in de jaren tachtig begonnen, zegt Joanna Wojtkowiak. Zij is cultuurpsycholoog en verzamelde voor haar promotieonderzoek over onze identiteit na de dood overlijdensadvertenties uit landelijke en enkele regionale kranten. Door secularisering en individualisering zijn nabestaanden gaan experimenteren met andere, persoonlijker teksten.

Een van de oorzaken voor het vrijere woord in rouwadvertenties was een ‘subgroep’, zoals Wojtkowiak dat noemt, die begin jaren tachtig overleed aan de gevolgen van aids. „Het was een relatief grote groep jonge mensen die overleed. En traditionele religie bood deze groep geen houvast meer”, vertelt ze. Hun nabestaanden wilden in de advertenties geen verwijzing naar de Bijbel, of naar God die hen tot zich genomen zou hebben. En de vrienden en familie van deze jongeren begonnen ook met de minder traditionele, religieuze uitvaarten.

In de jaren negentig verspreidde dat fenomeen zich over een breder deel van de bevolking en toen zo rond 2000 de uitvaartindustrie een vlucht nam, explodeerde de creativiteit rond rouwadvertenties en uitvaarten helemaal.

Naast die secularisering is Ynze de Boer nog iets opgevallen. De dood zélf is minder vanzelfsprekend geworden. „Dertig jaar geleden hoorde de dood erbij, het was gewoon onderdeel van het leven”, zegt De Boer. „Nu zetten we de dood het liefst in de wachtkamer, lijkt het.”

Vaak komt Ynze de Boer zinnen tegen als: ‘Na een lang ziekbed toch nog onverwachts overleden...’ Of: ‘Hij heeft de ongelijke strijd tegen zijn ziekte niet kunnen winnen.’ „Nee, natuurlijk kun je die strijd niet winnen. Uiteindelijk sterven we allemaal. Maar dat willen we niet weten, lijkt het. Er is op medisch gebied zo veel mogelijk tegenwoordig.” Het leven moet tegenwoordig maakbaar zijn, en daar past de dood eigenlijk niet meer bij.

Zo vormt de inhoud van rouwadvertenties een spiegel van de samenleving, zegt ook Joanna Wojtkowiak. Mensen willen gedurende hun hele leven het heft steeds steviger in eigen hand houden. De ultieme uiting daarvan? Mensen die ook hun eigen rouwadvertentie opstellen. „Ze willen hun nabestaanden niet tot last zijn, maar zien het ook als laatste kans om hen iets mee te geven, om te laten zien wat zij zélf belangrijk vonden in het leven.”

Dankzij technologische ontwikkelingen is ook het toevoegen van foto’s, afbeeldingen en logo’s steeds normaler geworden. Tien, vijftien jaar geleden hadden uitvaartorganisaties staalboeken met standaardvoorbeelden, tegenwoordig kun je online zelf je advertentie samenstellen.

Dus omdat het kan, vermelden nabestaanden sinds enkele jaren ook de naam van de hond of kat in de advertentie, met de afdruk van een pootje erbij. Of een afbeelding van een bootje of meeuw, omdat iemand van zeilen of vogelen hield. Het logo van het bedrijf waar de overledene jarenlang trouwe diensten heeft bewezen. Alles kan, en dus gebeurt het.

„In Nederland zie je alleen bijna nooit foto’s in een advertentie”, zegt De Boer. „Al hangt dat ook wel wat af van de krant die je leest.” In regionale kranten zal je sneller een foto van de overledene tegenkomen dan in de landelijke dagbladen.

Ook al is er in de loop der jaren veel aan rouwadvertenties veranderd, de emotie is gebleven.

Wojtkowiak: „Het verdriet over het verlies van een dierbare is niet meer of minder geworden, het heeft alleen in de loop der jaren een andere vorm gekregen. Je leest de verbijstering, de schok van een plotselinge dood nog steeds uit de advertenties af.”

Wat ook hetzelfde is gebleven: de praktische informatie over de uitvaart. Waar vroeger bijvoorbeeld regelmatig stond vermeld welke trein je moest nemen om op tijd voor de begrafenis aanwezig te zijn, kom je tegenwoordig geregeld de link van een herdenkingswebsite tegen, soms zelfs inclusief inloggegevens. Zoals bijvoorbeeld: Nadere informatie over de uitvaart van Carla: www.requiem.nl. U logt in met de naam Carla en de code CR35TL. Tevens kunt u hier een herinnering of condoleance plaatsen.

annemarie kas

Toch nog onverwacht, het boek van Ynze de Boer, kwam begin juni uit. Het is te koop via www.tochnogonverwacht.nl.