Meer roken, dan bespaar je pas flink

Veel van de snoeiplannen voor de zorg zullen op lange termijn juist duur uitpakken.

Een overzicht van de verborgen kosten van de bezuinigingsplannen.

VVD-kamerlid Anne Mulder stelde vorige week tijdens het Kamerdebat over de zorg vast dat stoppen met roken de overheid geld kost. Wie rookt gaat eerder dood en hoe eerder mensen doodgaan, hoe goedkoper dat voor de overheid is, per slot van rekening. Het zou dan ook heel raar zijn als hulp bij stoppen vergoed zou worden door de overheid.

Je kan van deze kijk op de rol van de overheid vinden wat je wilt. Maar nicotinepleisters uit het basispakket halen is in elk geval een echte bezuiniging: je bespaart geld op stophulp, krijgt meer geld binnen uit accijns op sigaretten en als die rokers vervolgens vroeg doodgaan bespaar je ook nog eens op hun pensioenen en zorgkosten.

Het is natuurlijk nooit leuk als de overheid je eerst een sigaar uit eigen doos aanbiedt en die daarna weer afpakt. Maar snoeien in de zorg was hoognodig.

Je zou het bijna vergeten met al die boze pgb’ers op het Binnenhof, maar Rutte I bezuinigt niet op de zorg. Het ministerie van VWS spreekt van ‘maatregelen om de zorguitgaven te beperken’, maar daarmee bedoelen ze dat ze 15 miljard éxtra uit gaan geven, in plaats van 18 miljard extra. Door onder meer de vergrijzing en toenemende mogelijkheden – moderne kankermedicijnen kosten tienduizenden euro’s per behandeling – rijzen de kosten van de zorg de pan uit. Dat slokt nu al meer dan een kwart van alle overheidsuitgaven op, en minister Schippers probeert te voorkomen dat dat nog meer wordt.

Juist daarom is het jammer dat veel van de snoeiplannen juist anti-besparingen zijn. Een overzicht.

1 Maagzuurremmers. Die kosten bijna niets: de goedkoopste versie is 1,25 euro per maand. Als mensen met chronische maagklachten die voortaan zelf betalen, hoeven ambtenaren en verzekeringsmensen er zich niet mee te bemoeien, en dat scheelt geld. Jammer voor mensen met maagklachten, maar wie weleens een keer flink brandend maagzuur heeft gehad, zal beamen dat vijf kwartjes een koopje is om daarvan verstoken te blijven.

Er is echter nog een groep mensen die maagzuurremmers voorgeschreven krijgt: mensen die grote hoeveelheden medicijnen voorgeschreven krijgen en maagklachten kunnen ontwikkelen van al die pillen.

Als die straks een briefje krijgen dat ze nòg een pil moeten hebben – de maagzuurremmer –, maar dat ze die zelf moeten kopen, wat gebeurt er dan? Dan denkt zo iemand ‘Ik heb al genoeg medicijnen op mijn bordje. Als ik het echt nodig had, kreeg ik ze wel vergoed.’ Als zo iemand vervolgens een maagbloeding krijgt, is die gewoon weer wèl voor de rekening van Schippers. Alleen kost het behandelen van een maagbloeding heel wat meer dan één euro vijfentwintig.

2 Diëtisten. Die helpen voeding samenstellen voor mensen met chronische aandoeningen als COPD, diabetes, slikklachten en zelfs – paradoxaal als het klinkt – anorexia. Ondervoeding kost de zorg nu al 1,7 miljard per jaar. Hoeveel meer wordt dat zonder dieetadvisering?

Dikke mensen hebben misschien geen diëtist nodig om ze te vertellen dat ze minder moeten eten en meer moeten bewegen, maar mèt die diëtist lukt het ze wel beter omdat daadwerkelijk te doen.

Volgens de Nederlandse Diabetes Federatie kost een suikerpatiënt gemiddeld zo’n 1900 euro per jaar. Zelfs als een paar bezoekjes bij de diëtiste niets anders bereiken dan dat een dikkerd één jaartje later diabetes krijgt, haal je de kosten er dus al dubbel en dwars uit. In het steeds dikker wordende Nederland zou het verplichten van dieetadvies een zinniger bezuinigingsmaatregel zijn dan het wegsnoeien ervan.

3Groen in de wijk. De landelijke overheid stopt met de aanleg van groen. Dat moeten de gemeentes maar doen. Krijgen de gemeentes daar extra geld voor? Nee, de gemeentes moeten ook bezuinigen.

In haar Nota Volksgezondheid hamert Schippers op het belang van beweging: dat moeten we allemaal meer gaan doen, vooral jongeren. Zorg dat de wijken groener worden, en dan gaan ze dat vanzelf doen. De kans op depressie is 30 procent kleiner in groene wijken. Bomen vangen fijnstof weg, met alle positieve gevolgen van dien. Tien procent meer groen levert volgens onderzoeksinstituut Alterra eenzelfde daling in gezondheidsklachten op als een daling in leeftijd met vijf jaar. Vijf jaar! Denk aan de kosten van alleen al depressies, met het bijbehorende ziekteverzuim geschat op 1,3 miljard per jaar, en je zou verwachten dat de minister met een schepje in haar hand de wijken introk om alle grauwe wijken te veranderen in bewoonbare parken.

4Verslavingszorg. De geplande eigen bijdrage in de verslavingszorg is natuurlijk een contradictio in terminis: een verslaafde die geld heeft, koopt daar geen zorg van, maar drank of andere drugs. Als iemand als junkie op straat eindigt, veroorzaakt hij ongeveer een half miljoen aan kosten per jaar, rekende de Utrechtse politie ooit uit. Die kosten zijn niet voor het ministerie van VWS. De minister heeft misschien haar begroting beter op orde, maar de maatschappij betaalt meer, in plaats van minder.

5Huisartsen. Dit is de ‘besparing’ die u waarschijnlijk het meeste geld zal gaan kosten: het schrappen op de huisartsenzorg. Gemiddeld moeten huisartsen 20.000 euro per praktijk gaan bezuinigen. Dat kan maar op één manier: door mensen te ontslaan. Eenvoudige klusjes die door de assistente afgehandeld werden – wratjes verwijderen, EHBO – doet de dokter straks weer zelf. Dan houdt ze dus minder tijd over voor de moeilijkere klussen: die gaan dus door naar de specialist.

Alleen kost die specialist veel meer dan de huisarts. De Landelijke Huisartsen Vereniging rekende voor dat dit effect jaarlijks 200 tot 400 miljoen extra kosten oplevert. Dat bedrag zal ongetwijfeld wat opgepompt zijn, maar zelfs als de verandering kostenneutraal zou blijven, moet je het niet doen. De zorg hoort juist dichtbij, had Schippers in haar eigen Nota geschreven.

Ook is nog onduidelijk hoe de bezuinigingen op de huisartsen te rijmen zijn met de bezuinigingen op de GGZ, waarover de Kamer donderdag debatteert. Een gedeelte van de zorg die de GGZ biedt, moet gaan verhuizen naar de huisartsen. Die kunnen wellicht best taken overnemen, maar of ze dat ook kunnen na hun eigen bezuinigingen?

Als de bezuinigende huisartsen ineens nog meer psychiatrische patiënten op hun bord krijgen, is het niet ondenkbaar dat een gedeelte van die patiënten tussen de wal en het schip valt. Zelfs als we – net als VVD’er Anne Mulder – enkel naar de centjes kijken, is dat onwenselijk: weet u wel niet wat het kost als iemand voor de trein springt?

De maatregelen hierboven zijn typerend voor de plaag van de politiek: de werkelijkheid verloopt op een lange termijn, maar de verkiezingen zijn alweer over drie jaar. Veel van de huidige plannen zorgen ervoor dat Schippers straks een bijgevijlde begroting kan laten zien, maar eigenlijk zadelt ze haar opvolgers en collega’s op met hogere kosten. Geld besparen kost geld.

Bart Braun is wetenschapsjournalist.