Crisis kruipt in hoeken samenleving

Hoe zichtbaar is de crisis in Nederland? Fotografen gingen op pad en tonen de gevolgen van de economische malaise. Hun foto’s zijn subtiel en indirect.

Een boek met een gat met daarin een rolletje geld. Een ouderwetse gewoonte keert terug. Volgens fotograaf Marjolein Busstra stopt de consument, die de banken niet langer vertrouwt door de financiële crisis, zijn zuurverdiende geld steeds vaker weer in een oude sok of naaidoos.

Busstra is een van de twaalf fotografen die de gevolgen van de crisis in beeld brachten voor de expositie Crisis! die aanstaande zaterdag opent in de Kunsthal in Rotterdam.

Het plan voor Crisis! werd twee jaar terug opgevat door de intendant documentairefotografie van het Fonds BKVB om een tijdsbeeld vast te leggen, zoals dat ook gebeurde door de Amerikaanse Farm Security Administration (FSA) tijdens de Grote Depressie. De FSA was een initiatief dat in 1935, als onderdeel van de New Deal, door de regering-Roosevelt werd opgezet. Destijds was het doel om ‘Amerika aan de Amerikanen’ te introduceren. Fotografen als Dorothea Lange en Walker Evans trokken, onder leiding van econoom en fotograaf Roy Stryker, door delen van het land die het hardst werden getroffen door de crisis. Het resulteerde in een serie indrukwekkende zwart-witfoto’s van straatarme zuiderlingen die, omringd door een schare kinderen en met doorgroefde gelaten, werden gefotografeerd voor hun gammele behuizingen.

De beelden die nu op de expositie Crisis! worden getoond, zijn over het algemeen minder dramatisch maar wel subtieler en indirecter. Henk Wildschut, inwoner van Amsterdam-Noord, fotografeerde bijvoorbeeld de vergaderruimtes waarin buurtbewoners de gevolgen van kleine veranderingen proberen in te dammen.

Zo fotografeerde hij de ‘Aanmeldgroep financiële hulpverlening’ en legde hij de leden vast van de deelraadcommissie Leefomgeving die vergaderen over de bezuinigingen op de grofvuilinzameling.

Fotografe Judith van IJken maakte, geïnspireerd door het grootschalige project ‘Mensen van de 20ste eeuw’ van de Duitse fotograaf August Sander (1876-1964), portretten van Amersfoorters. Net als Sander, die destijds een encyclopedie van zijn tijd wilde maken met portretten gearrangeerd langs de lijnen van rangen en standen, fotografeerde Van IJken bepaalde mensentypes zoals ‘de boer’, ‘de handwerker’ en ‘de kunstenaar’. „Het is een poging om de nationale identiteit als reactie op de crisis te onderzoeken”, zegt Charlotte van Lingen, curator bij de Kunsthal.

Volgens Van Lingen laat Crisis! goed zien dat de financiële crisis zich inmiddels heeft gemanifesteerd in alle hoeken van de samenleving. Een aantal fotografen is dan ook dicht in de eigen omgeving op zoek gegaan naar onderwerpen. Zo nam fotograaf Petra Stavast failliete bedrijven en hun inboedels onder de loep. Fotograaf Anda van Riet ontdekte dat de economische crisis ook zichtbaar is op de website Marktplaats.nl en portretteerde zowel de verkopers als kopers van spullen. Petra Spiljard volgde Jenny, een vrouw die werkt bij de Voedselbank en pakketten aflevert bij mensen thuis. Flos Wildschut, kunsthistorica en gastcurator van Crisis!, ziet ook wel iets ‘hoopvols’ in de fotoseries. „Er worden veel pogingen ondernomen om juist met kleine initiatieven de crisis tegen te gaan. Mensen proberen er in deze periode toch ook iets van te maken.”

Dat de expositie opent vlak na de demonstraties tegen de cultuurbezuinigingen, noemt Van Lingen een ‘goed getimed toeval’. „De fotografen kregen hun opdracht op het moment dat de crisis in de kunst nog niet in alle hevigheid was losgebarsten. Maar ik hoop dat deze expositie bewijst dat de kracht van kunst ligt in het kunnen reflecteren op de samenleving. Juist in tijden van crisis is dat extra hard nodig.”