Adieu Organon, welkom Heinz

Het kost heel veel moeite om Organonresearch voor Oss te behouden, maar Heinz breidt juist uit – zonder rode loper. Het verschil is een kennisrijke omgeving, stelt Bas ter Weel.

Heinz investeert in een groot onderzoekscentrum. Organon dreigt te worden gesloten. Waarom wel een moderne ketchupfabriek en waarschijnlijk geen pillenfabriek in Nederland?

Beide Nederlandse vestigingen zijn deel van een grote Amerikaanse multinational: Organon van Merck Sharp & Dohme (MSD) en Heinz van de H.J. Heinz Company. Deze bedrijven maken afwegingen over waar op de wereld het best kan worden geproduceerd. De afweging bestaat uit het tegenover elkaar zetten van productiekosten en coördinatiekosten. Productiekosten worden geminimaliseerd, door daar te produceren waar dat het efficiëntst is. De coördinatie van activiteiten is juist het eenvoudigst als alle bedrijfsonderdelen dicht bij elkaar staan.

In de afgelopen decennia hebben bedrijven eenvoudig te controleren taken uitbesteed aan lagelonenlanden. De productiewinst is dan groter dan de coördinatiekosten. Ook steeds meer administratieve taken worden uitbesteed, via internet en bedrijfsnetwerken. Nu blijken onderzoekstaken te kunnen worden verplaatst van Oss naar de VS.

De verbinding van Organon en Heinz met Nederland is historisch gegroeid, maar door de globalisering geen gegeven meer. De verbinding is sterker naarmate taken meer gebonden zijn aan expertise, aan andere bedrijven in de omgeving en aan Nederland als locatie om te produceren. De specifieke expertise is bij beide bedrijven hoog, als gevolg van de opgebouwde kennis. Hierdoor is het bundelen van onderzoekscapaciteit een logische keuze. Verbindingen met andere bedrijven zijn er ook. De crux zit in het verschil in de aantrekkelijkheid van de locatie.

Ten eerste bevindt Heinz’ onderzoekscapaciteit zich dicht bij de universiteiten van Nijmegen en Wageningen, die veel kennis hebben op het terrein van de voedingsmiddelenindustrie. Ook is er veel vergelijkbare economische activiteit die het aantrekkelijk maakt om daar een kenniscentrum te bouwen. De onderzoekers van Heinz en die van universiteiten en bedrijven profiteren van elkaars kennis.

Organons onderzoekscapaciteit bevindt zich grotendeels in Oss. Deze locatie staat relatief los van de omgeving. Er zijn geen andere kenniscentra in de buurt die onderzoek uitvoeren op hetzelfde terrein. Geïsoleerde bedrijven met weinig economische verbindingen en afzetmogelijkheden in de directe omgeving zijn gemakkelijker te verplaatsen. De coördinatiekosten met afnemers, andere onderzoeksinstellingen en het MSD-hoofdkantoor wegen blijkbaar niet op tegen de productievoordelen van Organon in Oss.

Ten tweede worden op de Gelderse universiteiten mensen opgeleid die gemakkelijker inzetbaar zijn bij bedrijven als Heinz. Specifieke kennis die wordt opgedaan op de universiteit in Wageningen, goede kansen op een baan in de directe omgeving en een aantrekkelijke woonomgeving in Arnhem of Nijmegen zijn ingrediënten die de productie en de coördinatie efficiënter maken en economische activiteit aantrekken.

De drukte rondom het behoud van de onderzoeksafdeling van Organon lijkt op vechten tegen de bierkaai. Dit is een gevecht dat door de overheid niet is vol te houden. Ook is alle moeite niet erg effectief, als je ziet dat andere researchafdelingen, zoals die van Heinz, zich als vanzelf hier vestigen als de voorwaarden goed zijn. Probeer daarom niets te forceren. Help hooguit een handje.

Ten slotte moeten we ons niet al te rijk rekenen. Globalisering leidt tot snelle en onvoorspelbare veranderingen in economische activiteit. Kleine verschillen in productiviteit en concentratietrends kunnen grote gevolgen hebben voor de economische structuur van een land.

Beleidsmakers mogen blij zijn met het initiatief van Heinz. Ze moeten vooral een aantrekkelijke vestigingsplaats creëren. Een hoog opgeleide beroepsbevolking met een kennisbasis die bedrijven aan de Nederlandse economie bindt, is hiervoor het belangrijkste ingrediënt.

Bas ter Weel is werkzaam bij het Centraal Planbureau.