Een groot wangedrocht in het oosten

De nieuwe indeling van rechtbanken dreigt zeer onevenwichtig uit te vallen. Gelderland en Overijssel worden samen de grootste rechtbank van het land. Doe het niet, waarschuwt G.G. Vermeulen.

De grootste rechtbank van het land staat op stapel. Maar liefst vier rechtbanken – die van Almelo, Arnhem, Zutphen en Zwolle – worden samengevoegd tot één rechtbank Oost-Nederland. Ze wordt bijna anderhalf keer zo groot als de grootste rechtbank van nu, Amsterdam, zowel wat betreft het aantal zaken als het personeel.

Het grondgebied van het nieuwe arrondissement Oost-Nederland grenst in het noorden aan Friesland, in het zuiden aan Limburg en in het westen aan de stadspoorten van Gorinchem. Dit gebied telt 3,2 miljoen inwoners. Dat is ongeveer 20 procent van de Nederlandse bevolking. De reistijd tussen de twee grootste stedelijke concentraties – Almelo, Hengelo en Enschede enerzijds en Arnhem en Nijmegen anderzijds, elk met 330.000 inwoners – bedraagt maar liefst een uur en drie kwartier.

Hoe kunnen binnen zo’n groot gebied de rechters en de ondersteuning, die zo ver van elkaar af functioneren, profiteren van elkaars kwaliteiten? Hoe worden de zaken verdeeld over de verschillende zittingslocaties? Je zult maar in Hardenberg wonen en merken dat jouw zaak valt in een categorie die wordt behandeld in Arnhem.

De rechtzoekende in Oost-Nederland zal voor rechtsbijstand naar verhouding bovendien veel duurder uit zijn dan elders in het land. Ook zijn advocaat moet langer reizen, tegen het gebruikelijke uurtarief.

Het wetsvoorstel gaat uit van de gedachte dat een arrondissement zal worden bestuurd door een driemanschap. Zo’n bestuur zal het niet redden in Oost-Nederland. De constructie zal leiden tot nieuwe bestuurslagen, een nieuw middenkader en meer stroperigheid. De kosten zullen navenant zijn. De improductiviteit zal toenemen. Rechters reizen rond. Dossiers moeten meereizen.

De Raad voor de Rechtspraak heeft berekend dat alleen al de implementatie van de wet 54 miljoen euro zal kosten. De structurele stijging van (coördinatie)kosten is niet berekend, maar laat zich raden. Door deze fusie zal in Oost-Nederland minder geld beschikbaar zijn voor rechtspraak.

Voornoemde raad heeft in Trema, tijdschrift voor de rechterlijke macht laten weten dat hij de minister niet heeft geadviseerd om dit grote arrondissement Oost-Nederland te realiseren. De Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak heeft Oost-Nederland „te groot en onwerkbaar” genoemd. De CDA-fractie in de Eerste Kamer noemde het arrondissement Oost-Nederland al tijdens een debat op 10 mei jongstleden „een wangedrocht”. Vorige week adviseerde de Vereniging van Nederlandse Gemeenten de minister negatief over het arrondissement.

De externe gebruikers van de rechtbanken – advocaten, deurwaarders et cetera – hebben onlangs laten weten dat ze tevreden zijn over de kwaliteit en de doelmatigheid van de vier afzonderlijke rechtbanken. Zij maken zich grote zorgen over de efficiëntie binnen het grote Oost-Nederland. In mijn contacten, zowel met die externe gebruikers als met collega’s elders, komt telkens de als onwerkbaar beschouwde omvang van de rechtbank Oost-Nederland ter sprake. Desondanks zet minister Opstelten (Justitie, VVD) de fusie van de gerechten op volle snelheid door. De rechtbanken bereiden zich noodgedwongen voor op een fusie per 1 juli 2012.

Het ligt voor de hand om de plannen voor Oost-Nederland alsnog aan te passen. De vorming van een rechtbank Overijssel (Almelo en Zwolle) en een rechtbank Gelderland (Arnhem en Zutphen) is veel logischer en kansrijker.

Kennelijk heeft de minister die beperkte vorm wel overduidelijk gevonden in het geval van Limburg. Die provincie is wat betreft het inwonertal vergelijkbaar met Overijssel. De rechtbanken Roermond en Maastricht zullen samen de rechtbank Limburg vormen. Het is niet overwogen om daarbij het arrondissement Den Bosch (Oost-Brabant) te voegen. Waarom voor Oost-Nederland zo afwijkend is gekozen, valt niet goed te verklaren.

Mr. G.G. Vermeulen is vicepresident en teamleider handelsrecht van de Rechtbank Almelo.