Zelf woordenboeken corrigeren en aanvullen

Het is niet zo dat woordenboeken oude stijl – stapel papier in één of meer banden – helemaal niet interactief zijn. Wie in zo’n woordenboek iets aantreft wat niet klopt of wat aanvulling behoeft, kan contact opnemen met de redactie. Zo ken ik een letterkundige uit Deventer, Jos Paardekooper, die er een persoonlijke missie van had gemaakt om in de Grote Van Dale de correcte definitie van het woord zwembadpas hersteld te krijgen.

Het betreft hier een curieus geval: in de tiende editie uit 1984 stond er correct ‘ben. voor een wijze van lopen, iets voorovergebogen en met voor het lichaam langs heen en weer zwaaiende armen’ (naar Kees de jongen van Theo Thijssen). Maar in de elfde editie van de Grote Van Dale werd dit verschlimmbessert, zoals de Duitsers zeggen, in ‘wijze van lopen die overeenstemming vertoont met de zwemslag bij het borstzwemmen (...)’.

Na „ettelijke brieven” van Paardekooper, een artikel van zijn hand in het tijdschrift Onze Taal en aandacht in de pers, werd de onjuiste toevoeging uiteindelijk in 2005, in de veertiende druk, geschrapt. Fout ontstaan in 1992 en hersteld in 2005 – er waren dertien jaren voor nodig, maar gelukkig is het toch nog goed gekomen.

Zelf probeer ik al sinds 1992 een dubbele etymologie uit de Grote Van Dale te krijgen. Saffie voor ‘sigaret’ danken wij aan de leersoort saffiaan waarmee vroeger vaak sigarettenhouders werden bekleed. Sinds 1992 meldt de Grote Van Dale bij saffiaan eerst dat dit woord via het Duits teruggaat op een Perzisch woord – wat correct is. Om even verderop te vermelden: „Zo geheten naar de stad Safi in Marokko”, wat onjuist en verwarrend is. Tot nu toe ben ik minder succesvol geweest dan Paardekooper, maar voor mijn dood hoop ik mee te maken dat dit in de papieren editie wordt rechtgezet.

Zou dit sneller en efficiënter kunnen? Zou de interactiviteit van hedendaagse woordenboeken nog een tandje hoger kunnen?

Onlangs schreef ik hierover de etymologiebank. Dat is een website waar de inhoud van twintig belangrijke etymologische woordenboeken is samengebracht. Sinds een maand is die website uitgebreid met een etymologiewiki. Naar het voorbeeld van Wikipedia kan iedereen hier na registratie correcties aanbrengen in de bestaande artikelen of nieuwe artikelen toevoegen. De aanvullingen worden geregeld overgeheveld naar de etymologiebank.

Bestaan er al veel (wetenschappelijke) woordenboeken die hun deuren op deze manier voor gebruikers hebben opengezet? Nee. Bij mijn weten is de etymologiebank – een site die pas een half jaar bestaat maar nu al door ruim 15.000 bezoekers per maand wordt bezocht – in het Nederlandse taalgebied de eerste. De redactie van het Algemeen Nederlands Woordenboek, een groot wetenschappelijk woordenboek, verwerkt correcties min of meer per omgaande, maar dit digitale woordenboek is nog in aanbouw en relatief onbekend, dus hier wordt slechts weinig gebruik van gemaakt.

Mij lijkt een grotere interactiviteit niet alleen onvermijdelijk, maar ook buitengewoon nuttig. Nederland beschikt over het grootste woordenboek ter wereld: het Woordenboek der Nederlandsche Taal, een wetenschappelijk woordenboek waar maar liefst 137 jaar aan is gewerkt (van 1864 tot 2001). Sinds de voltooiing zijn er miljoenen pagina’s aan digitale bronnen bijgekomen, grondstof voor talloze aanvullingen en correcties in dit monumentale woordenboek. Voor een redactionele bewerking is geen geld, maar in de onlineversie een veld aanmaken waarin gebruikers aanvullingen kunnen deponeren kost bijna niks.

En ja, zonder twijfel zal af en toe iemand iets onzinnigs toevoegen, maar Wikipedia leert dat het zelfreinigend vermogen van dit soort interactieve systemen groot is.

Hetzelfde geldt voor de etymologiewiki: tot nu toe alleen maar nuttige aanvullingen, door deskundigen en leken.