Eindelijk weten we hoe de kat zich wast

Diergedrag Katten wassen zich niet alleen om hun vacht schoon te houden, maar een wasbeurt geeft hen ook veel verkoeling. Dankzij een ingenieuze tong.

Foto iStock

Een kattentong heeft wel wat weg van een washandje dat veelvuldig in de wasmachine is geweest – nat, en ruw. Die ruwte wordt veroorzaakt door honderden holle papillen op de kattentong, en over de precieze functie daarvan wordt al jaren gesteggeld door biologen: zijn de papillen bedoeld voor het vleesvrij schrapen van botten, voor vachtverzorging (vlooien en vuil verwijderen), voor verkoelend likken?

Twee onderzoekers van het Georgia Institute of Technology schrijven deze week in PNAS dat ze het nut van de papillen hebben ontdekt: katten kunnen er spuug diep mee hun vacht inwerken, tot op de huid. Dat is niet alleen handig als reinigingsmethode, maar ook als afkoeling: na een likbeurt is de huid tot wel 17 graden koeler dan de toplaag van de vacht. Verder kunnen katten hun overtollige lichaamswarmte alleen kwijt via de zweetklieren aan de onderkant van hun poten.

Alexis Noel en David Hu filmden voor hun onderzoek allereerst het likgedrag van drie huiskatten met hogesnelheidscamera’s. Alle likbeurten van een kat (bij elkaar opgeteld goed voor enkele likuren per dag) blijken uit vier fasen te bestaan: eerst het uitrekken van de tong (waarbij de in rust keelwaarts hellende papillen rechtop gaan staan, zodat ze zo diep mogelijk de vacht binnendringen), dan het verbreden en verstijven van de tong, gevolgd door de daadwerkelijke lik door de vacht en het terugtrekken van de tong in een U-vormige krul. Een gemiddelde lik heeft een lengte van 6,3 centimeter en een snelheid van 22 centimeter per seconde. Per seconde likt een kat één- tot tweemaal.

Na het filmen van de liksessies onderzochten Noel en Hu de opbouw van de tong van een dode huiskat in een micro-CT-scanner. De papillen op het puntje van de tong zijn groter en dunner gezaaid dan die verder naar achteren. Uit de filmbeelden bleek dat alleen de tongpuntpapillen de vacht raken tijdens de verzorging.

Vervolgens analyseerden ze de tongen van zes dode katten (huiskat, lynx, poema, sneeuwluipaard, tijger en leeuw). De papillen van al die soorten lijken op elkaar, zowel qua lengte (rond de 2,3 millimeter) als qua vorm. Elke papil (bestaande uit het eiwit keratine) heeft aan de ‘keelkant’ een verticale inkeping, een holte waarlangs speeksel omhoog kan worden gezogen. Zodra de tong contact maakt met de vacht, vloeit het speeksel uit de holte.

Het oppervlak van de kattentong met naar achter gerichte stekels. Foto Alexis Noel

Om te onderzoeken hoe diep kattenspuug in de vacht kan doordringen, doopten Noel en Hu een van de kattentongen in blauwe voedselkleurstof. Met de tong streken ze in diverse tempo’s over een kattenvacht. Het blauwe ‘spuug’ bereikte dankzij de papillen daadwerkelijk de huid, en kan daar dus inderdaad voor verkoeling zorgen – aan de hand van wiskundige vergelijkingen maken de onderzoekers aannemelijk dat dit zonder papillen niet het geval zou zijn. Er zit wel een maximumlengte aan de vacht, benadrukken ze: bij een Perzische langhaar, bijvoorbeeld, kunnen de papillen niet de huid bereiken en moeten de baasjes bijspringen door hun huisdier regelmatig te kammen en te baden.

In hun artikel benadrukken de auteurs uitgebreid de meerwaarde van hun onderzoek: de kat is volgens hen ‘een van de kieskeurigste schoonmakers ter wereld’ en zou als inspiratiebron kunnen dienen voor de vacht- en haarverzorging van huisdieren én mensen. Sterker nog: Noel en Hu komen in hun artikel met een ontwerp voor een speciale vacht- en haarborstel, de TIGR (de Tongue-Inspired Grooming Brush), die makkelijker schoon te maken zou zijn dan een normale borstel en met minder kracht door het haar hoeft te worden gehaald. De borstel is geïnspireerd op de kattentong en heeft kunstmatige papillen die recht gaan staan in contact met de haren – vergelijkbaar met fase 1 uit de likbeurt. De borstel zou bijvoorbeeld gebruikt kunnen worden „om geneesmiddelen of lotions direct op de kattenhuid aan te brengen”. Speeksel komt er niet aan te pas.

Bij het artikel staat in kleine letters dat er geen sprake is van belangenverstrengeling, maar PNAS zond na publicatie een e-mail rond dat de auteurs inmiddels octrooi hebben aangevraagd op de TIGR. Overigens is de TIGR niet de eerste inventieve kattenborstel: al in 2016 kwam de ‘Licki Brush’ op de markt, een siliconentong waarmee je zelf je kat kunt likken.

    • Gemma Venhuizen