Ontmoeting met het verleden in Phnom Penh

Maandag begint voor het Cambodjatribunaal het proces tegen ‘broeder nummer 2’. De ideoloog van de Rode Khmer en vervanger van Pol Pot staat terecht. Advocaat Koppe staat hem bij.

De Rode Khmer, dat waren toch die massamoordenaars in Mao-pak uit de speelfilm The Killing Fields? Communisten die tussen 1975 en 1979 een kwart van de Cambodjaanse bevolking over de kling joegen. Geschat dodental: 1,7 miljoen, 1,9 miljoen, 2 miljoen.

Een zelfvoorzienende boerenheilstaat zouden ze vestigen. Steden werden ontruimd. Iedereen moest werken op het land. Intellectuelen waren verdacht en werden massaal geliquideerd. Dragen van een bril, schrijven in een dagboek, spreken van een vreemde taal was al voldoende. Familie werd afgeschaft. Woorden als ‘vader’ en ‘moeder’ waren taboe.

Dat is het stereotype van de Rode Khmer.

Voor het Cambodjatribunaal in Phnom Penh begint maandag het proces in zaak ‘002’ tegen de 84-jarige ideoloog van de Rode Khmer, Nuon Chea. Beter bekend als ‘broeder nummer twee’, plaatsvervanger van partijleider Pol Pot die in 1998 onder nooit opgehelderde omstandigheden overleed.

Of was hij ‘nummer één’? In de documentaire Enemies of the people van Thet Sambath vertelt hij hoe hij Pol Pot in de jaren zestig naar voren schoof als leider. „We wilden communistischer dan communistisch China zijn.”

Nuon Chea wordt beschuldigd van moord, marteling, religieuze vervolging, oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide. Hij zou opdracht hebben gegeven tot massamoorden. Hij zou verantwoordelijk zijn geweest voor de speciale gevangenis S-21 waar zeker 16.000 mensen werden gemarteld voordat ze in het vernietigingskamp Choeung Ek werden geliquideerd.

De hoogste, overlevende leider van de Rode Khmer wil tijdens het tribunaal zijn lezing geven van de geschiedenis. Het stereotiepe beeld van de Rode Khmer is volgens hem een karikatuur van de werkelijkheid. Hij staat samen met drie andere verdachten terecht: oud-president Khieu Samphan, ex-minister van Buitenlandse Zaken Ieng Sary en diens vrouw, ex-minister van Sociale Zaken Ieng Thirit.

Twee Nederlandse advocaten van het Amsterdamse kantoor Böhler verdedigen ‘broeder nummer twee’ : Michiel Pestman (48) en Victor Koppe (47). Samen met hun Cambodjaanse collega Son Arun. Beiden hebben ruime ervaring met internationale tribunalen. Beiden hebben vermeende terroristen verdedigd. „Iedereen heeft recht op een eerlijk proces.” Dat is hun uitgangspunt.

Dat de Verenigde Naties hen drieënhalf jaar geleden heeft uitverkoren voor het Cambodjatribunaal, naast Amerikaanse, Britse en Franse advocaten, vindt Koppe „buitengewoon eervol”. Geen moment heeft hij geaarzeld. Als gymnasiast hield hij al plakboeken bij van het Indochina-conflict en de Koude Oorlog. Dat hij een van de kopstukken mag bijstaan, beschouwt hij als „voorrecht”. „Een ontmoeting met de geschiedenis.” Zo noemt hij zijn kennismaking met broeder nummer twee.

Waarom is deze rechtszaak zo belangrijk?

„Het is een historisch proces. Belangrijk voor de geschiedschrijving. Voor het eerst staan kopstukken van een communistisch, marxistisch-leninistisch, maoïstisch bewind terecht. Revolutionairen die de samenleving ingrijpend wilden veranderen in een maatschappij die in niets op de democratische rechtsstaat lijkt. Stalin en Mao hebben zich nooit voor hun misdrijven hoeven verantwoorden.”

Het heeft jaren geduurd voordat de Verenigde Naties en Cambodja het eens werden over de opzet van dit tribunaal, een speciale rechtbank met Cambodjaanse en buitenlandse aanklagers, verdedigers en rechters. Wat is het probleem?

„De huidige machthebbers komen allemaal voort uit de Rode Khmer. Er mag niet te diep worden gegraven. Dat zou bedreigend voor hen kunnen zijn. Ze zien ook geen heil in nader onderzoek naar de rol van Vietnam in de tijd van de Rode Khmer. Premier Hun Sen werd door de Vietnamezen naar voren geschoven nadat ze de Rode Khmer hadden verdreven en Cambodja bezet. Het recente besluit van de onderzoeksrechters om geen onderzoek te doen naar verdachten in twee andere zaken, is vermoedelijk tot stand gekomen door inmenging van de overheid.

„Wat de regering wil is dat de kopstukken die tot nu toe zijn aangeklaagd, zo snel mogelijk worden veroordeeld. Zonder gedoe. Daar moet het bij blijven.”

Kunnen de verdachten bij dit tribunaal dan wel rekenen op een eerlijk proces?

„Dat is het heikele punt. De regering bemoeit zich voortdurend met de rechtspleging. Wij hebben daar bij de verdediging van onze cliënt ook last van. De afgelopen drie jaar hebben onderzoeksrechters veel van onze verzoeken om onderzoek genegeerd of half uitgevoerd. We wilden dat de huidige premier Hun Sen zou getuigen, net zoals het voormalige staatshoofd koning Norodom Sihanouk. Hun Sen speelde als functionaris van de Rode Khmer een belangrijke rol bij de zuiveringen in het oosten van Cambodja voordat hij naar Vietnam vluchtte. Sihanouk was het reclamebord van de Rode Khmer. De regering heeft al dit soort verzoeken gefrustreerd. Een Australische onderzoeker kreeg opdracht alleen belastend materiaal te verzamelen, geen ontlastende informatie. Duidelijk dat de regering daarachter zit.”

Waarom grijpen de Verenigde Naties niet in?

„Ze protesteren wel. Maar ze zouden meer moeten doen: grotere druk uitoefenen op Cambodja om het proces eerlijk te laten verlopen.”

Waar is het uw cliënt om te doen?

„Dat hij het Cambodjaanse volk zijn versie van de geschiedenis kan vertellen. Dat zijn verhaal serieus wordt getoetst. Hoe in zijn optiek de beslissingen zijn genomen. Wat de Rode Khmer beoogde. Hoe ze georganiseerd was. Welke fouten, grote fouten, er zijn gemaakt. Ik kan en mag daarover niks zeggen. Dat zal hij zelf op de zitting doen.

„Hij zal ook de omstandigheden schetsen waarmee de Rode Khmer te maken kreeg. Voorafgaand aan de intocht van de Rode Khmer in Phnom Penh hadden Amerikaanse B-52-bommenwerpers in Cambodja meer bommen uitgeworpen dan alle geallieerde vliegtuigen in de Tweede Wereldoorlog bij elkaar.

„Doelwit was de Vietnamese Vietcong die vanuit Cambodja opereerde. Maar grootste slachtoffers waren de Cambodjaanse boeren. De infrastructuur was verwoest. Er ontstonden grote rijsttekorten. Plattelanders vluchtten naar de steden. Dat de Rode Khmer stedelingen dwong naar het platteland te verhuizen om rijst te verbouwen moet mede in dat licht worden gezien.”

Bekent uw cliënt schuld?

„Voor een belangrijk deel niet. Hij bestrijdt dat de Rode Khmer uithongering als strijdmiddel gebruikte. Hij ontkent dat de organisatie uit was op massamoord. Volgens hem stond de Rode Khmer voor sociale rechtvaardigheid en verdediging van de nationale soevereiniteit tegenover aartsvijand Vietnam.

„Maar hij aanvaardt aansprakelijkheid voor een deel van wat is gebeurd. Ik kan en mag daar verder niks over zeggen. Dat zal hij zelf op zitting doen. Hij is 84 jaar. Hij weet dat hij niet lang meer te leven heeft. Hij zal niet anders verklaren dan hoe hij het indertijd zag.”

Misschien wil hij zich rechtvaardigen in het zicht van de dood?

„Als hem naar zijn beroep wordt gevraagd, zegt hij nog steeds ‘revolutionair’. Zijn oude overtuigingen heeft hij niet afgelegd.”

Wat is het belang van de inleidende zitting die maandag begint?

„Dan moet blijken hoe onafhankelijk de Trial Chamber is, de speciale rechtbank die uit drie Cambodjaanse en twee buitenlandse rechters bestaat. Volgende week worden er procedurele afspraken gemaakt. Welk onderzoek moet alsnog worden gedaan. Welke getuigen mogen alsnog worden gehoord. De inrichting van de agenda voorspelt niet veel goeds.”

Waar doelt u op?

„Er is geen publiek debat voorzien over welke getuigen moeten worden gehoord. Geen publiek debat over het gebrekkige vooronderzoek.”

Wat als uw cliënt geen vertrouwen meer heeft in een eerlijk proces?

„Als we echt door een ondergrens zakken, stapt hij op. Hij heeft geen zin om zijn verhaal te vertellen als er toch niet wordt geluisterd. Als het proces alleen maar dient om het stereotiepe beeld van de Rode Khmerperiode van een juridisch stempel te voorzien. Waarom zou je hoogbejaarde verdachten na zoveel jaar willen berechten als het niet om waarheidsvinding gaat?

„Je kunt een 84-jarige man natuurlijk veroordelen zonder dat hij heeft meegewerkt. Grote stappen, snel thuis. Dat is onze angst. Dan maak je van het proces een farce.”

Hoe staat het met de geestelijke en lichamelijke gesteldheid van uw cliënt?

„Fysiek is hij fragiel. Lopen met een stok kost hem moeite. Hij heeft liever dat we in zijn cel met hem praten dan in de spreekkamer twintig meter verderop. Mentaal is hij sterk. Maar hij kan zich niet langer dan een paar uur concentreren. Hij slaapt veel. Hij doet wat mannen van die leeftijd doen: wat lezen, af en toe radio luisteren. Niet veel meer.”

Zit het Cambodjaanse volk op dit proces te wachten?

„Ik denk het niet. De grote meerderheid heeft het Rode Khmerregime niet meegemaakt. Recentelijk is een enquête gehouden: negen op de tien Cambodjanen weten niet wat er tussen 1975 en 1979 in hun land is gebeurd. Dat geldt ook voor de straatverkoper in Phnom Penh die het boek van Pol Pot aan toeristen slijt. Hij heeft geen idee wie Pol Pot was of waar het boek over gaat.

„Misschien speelt de boeddhistische cultuur een rol die zich verzet tegen te veel aandacht voor het verleden. Misschien gaat het tribunaal meer leven nu het proces tegen de vermeende leiders begint. Voor nabestaanden van de vele slachtoffers is dit proces wel degelijk buitengewoon belangrijk. Duizenden hebben zich als civiele partij in het proces gevoegd.”