ING gaat weer gewoon bankieren

De Internationale Nederlanden Groep (ING) leek in 1990 hét model voor de toekomst. Maar bankieren en verzekeren gaat minder goed samen dan iedereen destijds dacht.

Niet langer bankieren en verzekeren combineren. Niet meer uitbreiden, maar saneren. Terug bij af. Deze week werd bekend dat ING zijn autoleasebedrijf gaat verkopen. Vorige week werd de Amerikaanse tak van de internetspaarbank ING Direct verkocht. De hele verzekeringstak wordt afgesplitst. En hypotheekdochter Westland Utrecht staat te koop. Het is de prijs van de financiële crisis. En de voorwaarde die de Europese Commissie stelde aan het verkrijgen van 10 miljard euro staatssteun voor ING.

Begin jaren negentig was ING een van de eerste financiële concerns die de ‘ultieme’ combinatie van bankieren en verzekeren ging combineren. Bankieren, verzekeren en beleggen aan één loket. De samenwerking had nóg een voordeel. Een verzekeraar beschikt over lang kapitaal en kan dat goed doorsluizen naar de kapitaalbehoefte van een bank.

Maar toen in 2008 de kredietcrisis uitbrak, bleek dat vooral theorie. Ook de verzekeraars kregen harde klappen. Hun langlopende beleggingen in aandelen en obligaties werden veel minder waard. Klanten van de bank werden bang dat hun bank juist vanwege die verzekeringstak in de problemen zou kunnen komen. Was het niet verstandig om hun spaargeld elders te stallen?

ING gaat het bankieren en verzekeren weer splitsen. Terug naar de basis. En dat terwijl het allemaal zo voortvarend begon. Op 17 februari 1989 stappen NMB-bestuurder Wim Scherpenhuijsen Rom en zijn collega Godfried van der Lugt van de Postbank het World Trade Center in Amsterdam binnen. Een jaar lang hebben ze in het diepste geheim onderhandeld. Nu maken ze de uitkomst van die gesprekken bekend: een fusie tussen de Nederlandse Middenstandsbank en de Postbank is haalbaar. De twee banken vullen elkaar prachtig aan, menen de bestuurders. De NMB bedient vooral de zakelijke markt en de Postbank de particuliere markt. Samen worden ze na ABN Amro en de Rabobank de derde bank van Nederland.

In oktober 1989 is de fusie rond. Meteen kijkt de NMB Postbank Groep verder naar nieuwe partners. Kandidaten zijn er genoeg. Amev, Delta Lloyd, Aegon en Nationale Nederlanden, allemaal hebben ze zich al bij de nieuwe bankcombinatie gemeld. Deze verzekeraars willen dolgraag samenwerken. NMB Postbank Groep kan kiezen. Vlak voor de Kerstdagen belt Scherpenhuijsen Rom met Jaap van Rijn van verzekeraar Nationale Nederlanden. Een jaar later, op 5 november 1990, is de Internationale Nederlanden Groep (ING) een feit. Een bank die bijna alles in huis heeft: voortaan kunnen particulieren en bedrijven ook voor een levensverzekering bij hun bank terecht.

Nu, ruim twintig jaar later, moet het allemaal weer anders. „De verwachte voordelen van de samenwerking tussen een bank en een verzekeringsmaatschappij zijn veel te hoog ingeschat”, zegt Bert Scholtens, hoogleraar financiële instellingen aan de Rijksuniversiteit Groningen. Daarbij raakte de bank, volgens Scholtens, vervreemd van haar publieke taak. „Niet de klant stond voorop, maar de aandeelhouder. Groei was het sleutelwoord.”

Weinig groeimogelijkheden en veel geld in kas, dat was begin jaren negentig het ‘probleem’ van Nationale Nederlanden. Om de groei te realiseren, besluit de verzekeraar samen te gaan met de NMB Postbank Groep. Het nieuwe ING-concern gaat voortvarend van start – overal ter wereld worden verzekeraars, banken en beleggingsinstellingen gekocht. Naast grote acquisities wordt autonome groei gerealiseerd via bijvoorbeeld internetbank ING Direct.

Eind jaren negentig besluit ING de Atlantische Oceaan over te steken. Na Canada opent ING in 2000 de internetspaarbank ING Direct in de Verenigde Staten. De bank wordt gemodelleerd naar de ‘giro blauw past bij jou’ Postbank. Geen duur kantorennetwerk, maar een slechts een paar vestigingen. De rest gaat via internet. Daardoor kan ING Direct een hogere spaarrente bieden dan de traditionele spaarbanken. De bank wordt een succes en aan de vooravond van de crisis – eind 2007 – hebben ruim 6,5 miljoen klanten tientallen miljarden dollars aan spaargeld uitstaan bij ING Direct.

ING had die miljarden het liefst naar Nederland gesluisd om er een Europese bestemming voor te vinden, zegt oud-bestuurder en grondlegger van ING Direct Hans Verkoren. Maar de Amerikaanse regelgeving verbiedt ING het geld uit de VS te halen. Het lukt moeilijk om het spaargeld om te zetten in hypotheken. Daarom besluit ING in de markt van de reeds afgesloten hypotheken te stappen, de hypotheekobligaties. Deze vorm van kredietverstrekking brengt een hoger risico met zich mee dan de traditionele hypotheken. En als het geld maar blijft binnenstromen, worden de miljarden aan ingelegd spaargeld ook besteed aan nóg risicovollere varianten.

ING verwerft een portefeuille hypotheekobligaties met een omvang van meer dan 20 miljard dollar. Daarna gaat het snel slechter. De dalende waarde van de Amerikaanse beleggingen, gecombineerd met de bijna 200 miljard euro aan spaargeld die ING Direct heeft uitstaan, maakt de bank extreem kwetsbaar voor koersschommelingen.

De hypotheekobligaties hollen de ING-balans uit, want door de waardedaling vermindert het eigen vermogen. Na het failliet van Lehman Brothers in september 2008 worden de kapitaaleisen verhoogd en klopt ING aan bij de Nederlandse Staat. „ING is gezond”, zegt de toenmalige minister van financiën Wouter Bos, „maar we geven de bank vast een extra dikke trui voor als het zo meteen nog kouder en guurder wordt op de financiële markten”.

In oktober krijgt ING 10 miljard euro van de staat. In ruil daarvoor ontvangt de staat jaarlijks 8,5 procent rente en worden twee commissarissen benoemd. Begin 2009 volgde een tweede reddingsronde voor ING. De overheid neemt met een ingenieuze en ingewikkelde constructie de risico’s van 80 procent van de Amerikaanse beleggingen in hypotheekportefeuilles van ING over. ING heeft deze 80 procent zo niet langer op haar balans staan en hoeft dus ook niet meer af te schrijven als de portefeuille in waarde daalt. ING-topman Michel Tilmant maakt deze nieuwe reddingsoperatie niet meer mee. Jan Hommen, op dat moment voorzitter van de raad van commissarissen, vervangt hem.

Zijn agenda: het splitsen van het bedrijf in een verzekerings- en een banktak. Tegen de commissie-De Wit, die in 2010 de kredietcrisis onderzoekt, zegt Hommen dat sinds zijn aantreden als commissaris in 2005 al werd gesproken over een splitsing. Hommen: „De kredietcrisis heeft er zeer uitvoerig aan bijgedragen dat de combinatie naar onze mening toch een te risicovolle is en dat in tijden van neergang de combinatie een grotere neergang vertoont dan wanneer bank en verzekeraar afzonderlijk zijn. De combinatie versterkt dus de neergang.”

Eigenlijk is niet één bank er in geslaagd om de synergievoordelen van een bank en verzekeraar te benutten, zegt hoogleraar Financiële Markten Arnoud Boot. Hij meent ook dat het cultuurverschil tussen bankiers en verzekeraars te groot is waardoor een echte samenwerking mislukt is. „Veel bankiers zagen verzekeraars toch een beetje als tweedehandsauto verkopers”, zegt hij. Een verzekeraar moet gewoon een product verkopen. Als klant stap je eigenlijk een soort winkel binnen. „Maar als je bij een bank binnenstapt, heb je als klant toch altijd het idee dat je de rust verstoort. Bankiers vinden uiteindelijk dat het echte bankieren het doen van zaken met grote bedrijven is.” Natuurlijk kan een bank via het uitgebreide kantorennetwerk mooi verzekeringen verkopen. Dat voordeel ziet Boot ook wel. „Maar dan hoef je toch geen verzekeraar te kopen? Een Zwitserse bankier zei dat een keer heel mooi: als je melk nodig hebt, waarom zou je dan de koe kopen?”

ING-bestuurder Verkoren erkent dat ING hoge verwachtingen had van de zogenoemde cross-selling verwacht. „Het verkopen van elkaars bank- en verzekeringsproducten. Maar een levensverzekering is een moeilijk direct te verkopen product. De synergie trad niet op.”

Sinds eind vorig jaar ligt het draaiboek voor de splitsing klaar. Alles is geregeld. Van grote tot kleine details; zoals wie er opdraait voor de kosten van de airco in het gebouw van ING in Mexico stad, waar bank en verzekeraar in één pand zitten. Vóór 2013 moet de verzekeringstak zijn losgemaakt van de bankdivisie. Het verzekeringsbedrijf wordt gesplitst in twee onderdelen VS en Europa/Azië. Beide onderdelen worden voorbereid op een beursgang, die in het eerste kwartaal van volgend jaar zou kunnen plaatsvinden als het beursklimaat tenminste gunstig is. Hypotheekdochter Westland Utrecht staat te koop. En vorige week is ING Direct Amerika verkocht aan het Amerikaanse Capital One Financial Corporation. De Amerikaanse bank betaalt ING 6,3 miljard euro. ING-bestuursvoorzitter Jan Hommen zei op de Amerikaanse televisie dat een deel van de verkoopopbrengst zal worden gebruikt voor het aflossen van de staatssteun. Over de exacte hoogte van de staatssteun en de gevolgen daarvan heeft de ING nog in een rechtszaak lopen met de Europese Commissie.

„Heel jammer dat ING Direct in de VS is verkocht”, zegt Hans Verkoren. „Jan Hommen zei ‘het is een pareltje dat we hebben moeten verkopen’. En zo is het.” Het was een zeer winstgevend onderdeel van het concern. „Toen ik wegging in 2006 draaide ING Direct 700 miljoen winst – waarvan een kwart voor rekening van de VS kwam – in 2010 ruimschoots het dubbele. Gelukkig wordt de rest van ING Direct (Australië, Canada, Europa) niet verkocht.”

Na zijn pensionering was Hans Verkoren nog als president-commissaris verbonden aan de Duitse tak van ING Direct. Onlangs nam hij afscheid en deze week ‘verzilvert’ hij zijn afscheidscadeau: een wijnreis langs Rijn en Moezel.

Net terug van een wijnboerderij vertelt hij door de telefoon dat hij begin jaren zeventig op het ministerie van Financiën werkte toen minister Wim Duisenberg (PvdA) het wetsontwerp Postbank lanceerde. Een van de elementen was het stimuleren van de concurrentie binnen het bankwezen. Toen Duisenberg’s opvolger Onno Ruding (CDA, en voormalig Amro-bankier) het aangepaste wetsontwerp in 1985 naar de Tweede Kamer stuurde, was het hele idee van het aanjagen van de concurrentie verdwenen. De Postbank moest zo snel mogelijk een privaat bedrijf worden, zoals de andere banken. Verkoren: „Als PvdA’er vond ik dat persoonlijk jammer. Het bankwezen kon en kan wel een bedrijf met de visie van de Postbank gebruiken. Innovatief en klantvriendelijk, een beetje de luis in de pels.” De oud-bestuurder is positief gestemd over het afgeslankte ING. „Het bankbedrijf heeft veel potentieel. Het bedrijf is straks weer strak, de missie is helder, en het wordt een succes als ze klantgericht zijn.”