Een duik voor de deur

Zwemmen in de gracht, het mag vaak niet maar het gebeurt wel. ‘Het Amsterdamse water is nog nooit zo schoon geweest.’

Dineke Stam (53) zwemt graag voor haar deur op de Javakade in Amsterdam-Oost; de plek vanwaar tot in de jaren vijftig nog zeeschepen vertrokken naar de Indische Archipel. Elke ochtend zwemt Stam voordat ze naar haar werk gaat even heen en weer naar het volgende grachtje. „Ik droomde altijd al van een huis waar ik voor de deur de dag zou kunnen beginnen met een duik. Een heerlijke manier om wakker te worden. Als je uit het koude water komt, vóél je je bloed door je aderen stromen.”

Zwemmen in het Amsterdamse grachtenwater: de meeste Amsterdammers moesten er tot voor kort niet aan denken. Tot tien jaar geleden waren de grachten een open riool met drijvende drollen en vrolijk rondzwemmend ongedierte. „Dat is allang niet meer zo”, zegt een woordvoerder van Waternet, dat de waterkwaliteit controleert. Sinds twee decennia zijn alle grachtenpanden aangesloten op de riolering, sinds 2007 ook de eerste woonboten. Uiterlijk 2016 moeten alle woonboten aangesloten zijn op de riolering. „Het Amsterdamse water is nog nooit zo schoon geweest als nu”, stelt Waternet.

En dus trotseren inmiddels steeds meer mensen fietswrakken, verdwaalde ratten en rondvaartboten voor een verfrissende duik. Eigenlijk mag wildzwemmen niet van de gemeente (zie kader), maar veel Amsterdammers doen het toch. Verboden zwemplekken bij het Oostelijk havengebied, het IJ en de Amstel zijn populair.

„Zwembaden zijn saai en druk. Zwemmen in een blauwe vierkanten bak? Nee, dan zwem ik liever hier”, zegt Melle van Haalen (18) in zijn keuken, terwijl hij wijst naar het uitgestrekte IJ-water.

Scholier Van Haalen woont met zijn ouders op een grote woonboot in Amsterdam-Noord. Hij en zijn twee broertjes zwemmen bijna elke dag in het IJ als het mooi weer is. Soms nodigen ze de hele klas uit om te komen zwemmen. „Hier hebben we direct voor de deur surfplanken, flippers en bootjes liggen die we kunnen gebruiken. Dat heb je in een zwembad niet.”

De broertjes Van Haalen varen regelmatig met hun bootje naar de Pythonbrug – beter bekend als de Rode brug – in stadsdeel Oost. „We nemen dan ons slingertouw mee, waarmee we van de brug springen. Ik zie steeds vaker jongeren die dat ook doen”, vertelt Melle. Op YouTube zijn veel filmpjes te vinden van springende jongeren.

Officiële cijfers ontbreken, maar ook de provincie Noord-Holland denkt dat steeds meer Amsterdammers wildzwemmen. „We krijgen steeds vaker verzoeken van burgers om plekken waar veel gezwommen wordt, toe te wijzen als officiële zwemlocatie.” De sterk verbeterde kwaliteit van het water zou de oorzaak kunnen zijn, zegt een woordvoerder van de provincie. In onder meer het IJ en de Amstel is het water schoner omdat boten minder vuil in het water lozen dan vroeger.

In de zomer, van 1 mei tot 1 oktober, controleert de provincie tweewekelijks de waterkwaliteit van officiële zwemplekken. Op de website van de provincie kunnen openwaterzwemmers zien of een duik afgeraden of verboden wordt wegens blauwalg, botulisme of zwemmersjeuk. Nadat drie honden die in het IJ-meer hadden gezwommen waren overleden aan de blauwalgbacterie, werd in mei het Almeerder- en Catamaranstrand gesloten.

Historica Dineke Stam maakt zich niet druk over de kwaliteit van het grachtenwater. „Het water in Amsterdam is prima; mijn buurman is ecoloog en heeft wel eens een monster genomen.” Ook de kwalletjes die ze de laatste tijd wel eens tegenkomt tijdens het zwemmen bij de Javakade doen haar niks. „Ik zag op Animal Planet een documentaire daarover: er zijn maar een paar type kwallen die steken. De Amsterdamse kwallen zijn ongevaarlijk.”

Door het zwemmen heeft Stam veel buren leren kennen. „Als ik langs de woonboten zwem, zie ik mensen in hun keukentje staan. Eerst schrokken de bewoners even, maar nu heb ik leuk contact met ze.” Maar het leukst van wildzwemmen, vindt ze de natuur. „Gisteren kwam ik in het water nog baltsende futen tegen, met van die prachtige punkkapsels. Ze speelden een heel elegant spel van aantrekken en afstoten: kopje-onder, kopje-boven.”

Amsterdam telt vijf officiële zwemplekken: de Sloterplas, Blijburg, twee bij de Gaasperplas en twee bij de Oevereilanden/De Nieuwe meer. Omdat plekken buiten de officiële zwemlocaties niet gecontroleerd worden op waterkwaliteit en veiligheid, is het zwemmen elders op eigen risico, stelt de provincie.

Marathon

De ware wildzwemmer kan het niet schelen of het mooi weer is of niet. Dat is het geval bij Erik van Loon (39), kunstenaar en organisator van het rondje KNSM-eiland, een zwemmarathon van vijf kilometer rond het Amsterdamse nieuwbouweiland.

Vanavond heeft hij afgesproken met vriendin Yvonne Knape (49) bij café-restaurant Kaap Kot aan de Amstel, vlakbij het Amstel-station. Ze willen oefenen voor de zwemmarathon: heen en weer naar de Berlagebrug, zo’n 800 meter. De regen valt met bakken uit de hemel, maar dat deert niet. „Nat worden we toch wel”, grapt Van Loon.

Doorgaans zwemt Knape alleen in de Kostverlorenvaart bij de Kostverlorenkade, waar ze woont. Maar Van Loon vindt eigenlijk dat wildzwemmers samen moeten zwemmen of dat iemand aan de kant mee moet lopen – ‘een kantjesloper’ –, omdat er doorgaans veel boten en roeiers zijn. Knape: „Hij heeft gelijk. Ik heb ook een sloepje en ik zie zwemmers vaak niet als ik vaar.”

Het veiligst is het om te zwemmen op rustige plekken als bij Het Stenen Hoofd of de Silodam op de Westerdoksdijk. Van Loon: „Daar is ook een strandje en hangt een relaxte sfeer. Bovendien is het water daar heel schoon. Nog schoner dan de Amstel.”

Van Loon heeft een stichting waarmee hij zich inzet voor de verbetering van de zwemwaterkwaliteit. Bewapend met netten en knijpers, maakt hij samen met vrijwilligers een keer per jaar de Amstel schoon.

Terwijl Knape onder een afdakje haar trui uittrekt, vertelt ze over de smaak van het rivierwater. „Het is onvermijdelijk dat je water binnenkrijgt, maar lekker is het niet. Het is een beetje brak.” Onder haar kleding komt een grijs-geel Speedozwempak te voorschijn. Ook Van Loon heeft inmiddels een sportieve zwembroek aangetrokken. Nog even de lenzen in, de zwembrilletjes op, en dan springt het duo in het koude Amstelwater.