Hoe vertaal je pophits?

De RTL 5-serie Glee draait om songs van bijvoorbeeld Beyoncé of Madonna. En de film Mamma Mia! om ABBA-hits. Het viel Martijn Bes uit Alkmaar op dat de Nederlandse ondertiteling „totaal niet klopt” met de originele lyrics. Waarom is dat?

Door ruimtegebrek. In de ondertitels past vaak maar de helft van de originele tekst. Ondertitelen is eerder samenvatten dan vertalen. „Het blijft onbevredigend”, zegt Petra van der Eerden. Ze vertaalde enkele afleveringen van Glee voor vertaalbureau Technicolor. Daarnaast is ze een bekende musicalvertaler voor het theater.

Voor tv probeert ze de sfeer en de strekking van de liedjes zo lyrisch mogelijk over te brengen. Met rijm als dat kan, maar een ingewikkeld rijmschema kan al weer niet en een karaokeversie evenmin. Juist popliedjes zijn lastig, zegt ze, omdat die in het Nederlands al snel dom of koddig overkomen.

Daarom slaan vertalers ze vaak over. Maar bij Glee vroeg opdrachtgever RTL 5 er expliciet om, zegt een woordvoerder. De lyrics spelen een rol in de verhaallijn: gaat een aflevering over ‘respect’, dan krijg je ‘Born This Way’ van Lady Gaga.

Coot van Doesburgh vertaalde de theaterversie van Mamma Mia! en werkte als ondertitelaar. Waarom wordt haar vertaling niet voor tv gebruikt? Afgezien van de hoge kosten en het ruimtegebrek op het tv-scherm: die theaterversie is ook geen letterlijke vertaling, maar een zingbare. Neem ‘The Winner Takes It All’. De eerste zin luidt: ‘I don’t wanna talk’. Letterlijk: ‘Ik heb geen zin in praten’. Maar dat kan niet, want praten is twee lettergrepen. Dan kun je het omdraaien: ‘Praten wil ik niet’. Maar dat is lelijk. „Maar dan ga je even wandelen met de hond en opeens bedenk je: ‘Laat me toch met rust / ik heb geen zin in praten.’” Een prachtoplossing voor het theater – maar ongeschikt als ondertitel.

En nog iets: ondertiteling mag tegenwoordig niets meer kosten. Er komt dus veel rommel op het scherm. Van Eerden kan genieten van slechte ondertitels. „Die hangen de volgende dag op het mededelingenbord.” Zoals in de bioscoopfilm Batman Forever. „Batman zegt zoiets als: ‘It feels like I am falling forever’. Dat werd: „Ik val voorover.”

Arjen van Veelen