Het eeuwige probleem van staken in de publieke sector

Vandaag beslist de rechter of het stadsvervoer in Den Haag, Rotterdam en Amsterdam woensdag mag staken. De vakbonden zijn voorzichtig. Drie redenen waarom.

De grote angst van de vakbonden is in één klap actueel geworden. Vanmiddag dient een kort geding van de vervoersbedrijven GVB en HTM om de staking van het openbaar vervoer volgende week in Amsterdam en Den Haag tegen te houden. Maandag volgt nog een rechtszaak van de RET in Rotterdam.

En dat terwijl de vakbonden AbvaKabo FNV en FNV Bondgenoten bewust hebben gekozen voor „een rustige opbouw”, zegt stakingsleider Eric Vermeulen van AbvaKabo FNV. Dat betekent: buiten de spits en de drie steden elk op een andere dag. Vermeulen: „Om de kans op ingrijpen van de rechter zo klein mogelijk te houden.” Onduidelijk is of de rechtbank vandaag al uitspraak doet of pas begin volgende week.

Werknemers van de vervoersbedrijven GVB (Amsterdam), RET (Rotterdam) en HTM (Den Haag) protesteren tegen het kabinetsplan om jaarlijks 142 miljoen euro te bezuinigen op het stadsvervoer. Ze vrezen een uitgeklede dienstregeling en duizenden ontslagen. Minister Melanie Schultz van Haegen (Infrastructuur en Milieu, VVD) zei gisteravond in een spoeddebat in de Tweede Kamer geen reden te zien haar plannen aan te passen: „Het openbaar vervoer is een van de meest gesubsidieerde sectoren van Nederland.” Volgens haar moeten de steden dunbezette buslijnen schrappen. „Daar zijn er nogal wat van.”

Sinds februari hebben de werknemers van de drie vervoersbedrijven vier keer gestaakt. Met weinig succes. Weliswaar bracht Schultz het bezuinigingsbedrag terug van 165 tot 142 miljoen euro, maar volgens de vervoersbedrijven en de drie steden is dat bedrag nog steeds veel te hoog. Het is heel simpel, zegt vakbondshistoricus Sjaak van der Velden, verbonden aan het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam: „Als je zo effectief mogelijk wilt staken, is er maar één manier. Je gooit de boel plat tot er een oplossing is.” Waarom gebeurt dat niet?

1 De angst voor de rechter De bonden zijn eerder teruggefloten. Bijvoorbeeld in 1986, toen de rechter na twee dagen een staking op het spoor verbood. De bonden zijn daarom voorzichtiger dan vroeger, zegt Ronald Beltzer, universitair docent arbeidsrecht aan de Universiteit van Amsterdam. Stakingen in de publieke sector, bijvoorbeeld bij politie, brandweer en verpleegkundigen, liggen gevoelig omdat anderen onmiddellijk de dupe zijn. Dat is „het eeuwige probleem van de publieke sector”, zegt Van der Velden. „Het is wat anders dan een schroefjesfabriek. Die kun je platleggen zonder dat iemand er direct schade van ondervindt.”

2 Ze willen de sympathie van de reizigers niet verspelen Van der Velden: „Het gaat om klanten die je morgen weer moet vervoeren. Het is het omaatje dat je steeds tegenkomt omdat ze weer naar het ziekenhuis moet.” In 2008 kregen streekvervoerders veel kritiek toen ze staakten tijdens de examentijd van mbo’ers. Ook ouderenbonden kregen veel klachten. Het aantal klachten valt tot nu toe mee, zegt Eric Vermeulen. „Klanten zeggen: ik baal als een stekker, maar ik snap waarom jullie het doen.”

3 De verkeerde slachtoffers Werknemers van een bedrijf die staken treffen daarmee direct hun werkgever. Die kan geen goederen meer leveren, verliest klanten en zal sneller geneigd zijn toe te geven aan de eisen van de actievoerders. Maar de bus-, tram- en metro-chauffeurs willen hun werkgevers juist niet treffen. Die staan in dit conflict juist achter hun personeel, al keuren ze de stakingen af en willen ze publieksvriendelijke acties. De ‘boosdoener’ in het conflict, het kabinet, voelt niets van de protesten.

Het nadeel van terughoudend staken, zegt Jelle Visser, hoogleraar arbeidsverhoudingen aan de Universiteit van Amsterdam, is dat „het grote publiek nog veel te weinig doordrongen is van wat de bezuinigingen voor reizigers betekenen. De publiekssteun is nog niet groot genoeg.” Volgens de bonden komt daar verandering in als de werkonderbrekingen niets opleveren. Dan staat, als de rechter de stakingen niet verbiedt, in september een 24-uursstaking op de planning. Vermeulen: „We gaan door tot het gaatje.”