Weiwei is weer vrij man, maar hij moet zwijgen

China liet gisteravond kunstenaar en activist Ai Weiwei vrij. Een proces en een veroordeling zouden een nieuwe golf van kritiek op de leiders hebben veroorzaakt.

De Chinese kunstenaar en politieke internetactivist Ai Weiwei (54) is gisteravond vrijgelaten onder de voorwaarde dat hij er het zwijgen toe doet en China voor de periode van een jaar niet verlaat. „Sorry, ik kan niet praten, ik ben in mijn proeftijd”, zei hij vanochtend na een eerste, slapeloze nacht in zijn studio in een kunstenaarswijk in Peking.

Het is uitzonderlijk dat uitgesproken critici van de Chinese Communistische Partij onder restrictieve voorwaarden en op borgtocht worden vrijgelaten zonder te zijn aangeklaagd en veroordeeld. Ai Weiwei heeft volgens het Chinese staatspersbureau zijn „economische misdaden bekend” en kwam vrij wegens zijn „goede gedrag en zijn slechte gezondheid”.

Dat voor Ai Weiwei een uitzondering is gemaakt en dat hij niet is veroordeeld tot een meerjarige gevangenisstraf, zoals tientallen minder bekende critici van de staat, heeft te maken met het internationale protest tegen zijn aanhouding op 3 april en zijn status. De regeringen van de VS, Duitsland en Groot-Brittannië hebben voor en achter de schermen scherpe kritiek geuit en gelobbyd voor zijn vrijlating. Musea in New York, Londen en Berlijn organiseerden protestcampagnes.

De vrijlating valt samen met een nieuwe Europese reis van de Chinese premier Wen Jiabao, die onder andere Hongarije, Duitsland en Groot-Brittannië aandoet, en met de viering van de negentigste verjaardag van de Communistische Partij op 1 juli. Een proces en een veroordeling zouden een nieuw golf van negatieve publiciteit en internationale kritiek over en op China hebben losgemaakt.

Ai, die het olympisch Vogelneststadion in Peking ontwierp, beschikt bovendien als zoon van een van China’s beroemdste dichters over connecties in het partijapparaat. Zelf bevestigde hij gisteravond zijn vrijlating met een korte sms-boodschap „Ja. Vrij”. Hij zei zich goed te voelen ondanks hartklachten en diabetes. Hij oogde vermoeid en magerder.

Over zijn vrijlating werd in diplomatieke en artistieke kringen in Peking al enkele weken gespeculeerd. Uit het feit dat hij niet formeel was aangeklaagd wegens staatsondermijnende activiteiten maar alleen werd verdacht van niet nader omschreven economische delicten, werd geconcludeerd dat er onderhandelingen over zijn vrijlating gaande waren. Ook de omstandigheid dat hij niet was opgesloten in een van de Pekingse politiegevangenissen maar in een residentieel gebouw verbleef, vormde een aanwijzing dat hij op een speciale wijze werd behandeld.

In de bekendmaking van zijn vrijlating door het persbureau Xinhua werd met geen woord meer gesproken over een formele aanklacht wegens belastingfraude en al evenmin over een proces. Dat betekent niet dat de autoriteiten niet op ieder moment de zaak kunnen heropenen en hem opnieuw kunnen opsluiten als hij de voorwaarden voor zijn vrijlating schendt.

Het was vandaag niet duidelijk of de drie Chinese medewerkers die gelijktijdig met hem waren opgepakt ook zijn vrijgelaten. Alle buitenlandse medewerkers van Ai’s Fake Studio werden drie maanden geleden meteen vrijgelaten en hebben China inmiddels verlaten.

Behalve Ai Weiwei zal binnenkort ook de Chinese mensenrechtenadvocaat en aidsactivist Hu Jia worden vrijgelaten. De winnaar van de Sacharov-prijs heeft zijn celstraf van drieënhalf jaar uitgezeten. Zijn vrouw is al naar Peking gereisd in afwachting van zijn vrijlating. Er zitten nog tientallen andere prominente Chinese mensenrechtenadvocaten en dissidenten vast die eerder dit jaar waren aangehouden.