Een lijkzang voor een leefwijze

Een man begeleidt de kist van zijn broer naar huis. De nieuwe roman van Graham Swift doet denken aan een oude, Laatste ronde. Over Was je maar hier hangt een sfeer van doem.

Graham Swift: Was je maar hier. Vert. Paul van der Lecq. De Bezige Bij, 383 blz. € 19,90

Het is een reusachtig cliché, de titel van de nieuwe roman van Graham Swift. Wish you were here was voor generaties Britse vakantiegangers de standaardmededeling waarmee ze ansichtkaarten aan familie en vrienden van een persoonlijk tintje voorzagen.

In Was je maar hier, zoals de Nederlandse titel luidt, schrijft boerenzoon Jack deze woorden aan zijn buurmeisje Ellie. Samen met zijn moeder en zijn jongere broertje Tom brengt Jack zijn vakantie door in een caravanpark aan de Engelse zuidkust, terwijl zijn vader op de boerderij in Devon past. Het is een prachtige vakantie. Daarna breken voor Jack en Tom donkere tijden aan.

Eerst sterft hun moeder. Hun stuurse vader trekt zich nog verder in zichzelf terug. Dan breekt de gekkekoeienziekte uit, gevolgd door mond-en-klauwzeer. De boerderij lijkt ten dode opgeschreven. Tom ontsnapt zodra hij achttien is naar het leger, en laat nooit meer wat van zich horen. Jack heeft inmiddels een relatie met Ellie, aan wie hij ooit die ansichtkaart stuurde, en blijft met zijn vader achter op de boerderij.

Als Was je maar hier begint, zijn er dertien jaar voorbij gegaan. Op aandringen van Ellie, met wie hij inmiddels is getrouwd, heeft Jack na de dood van zijn vader de familieboerderij verkocht aan een investeringsbankier die er wel een aardig buitenhuis in zag. Samen met Ellie woont hij op het eiland Wight, waar ze een caravanpark beheren – een verre echo van die ene mooie vakantie. Opeens wordt alles op scherp gesteld: uit het niets komt het bericht dat Jacks broer Tom is gesneuveld in Irak.

Dertien jaar heeft hij niets van zijn jongere broer gehoord, en nu begint Jacks lange reis: hij moet de kist van zijn broer ophalen op een militair vliegveld in Oxfordshire, om hem vervolgens te begraven op het kerkhof in Devon waar ook hun ouders liggen. Onderweg wordt hij bezocht door demonen uit het verleden, soms zelfs letterlijk: een paar keer vangt hij een glimp op van Tom, in een bar, een wegrestaurant. In de slotscène van het boek, wanneer Jack weer terug is op Wight, is er voor Toms geest zelfs een beslissende rol weggelegd tijdens een confrontatie tussen Jack en Ellie.

Jacks tocht om het lijk van zijn broer op te halen roept herinneringen op aan Laatste ronde, de roman waarmee Swift in 1996 de Booker Prize won. In dat boek reist een aantal oorlogsveteranen naar de kust om de as van een overleden vriend uit te strooien.

Net als in Laatste ronde probeert Swift ook nu iets duidelijk te maken over een generatie en de toestand van het land. Het boek is een lijkzang, maar niet alleen voor de gesneuvelde Tom; het is een requiem voor een heel land, voor een manier van leven. Zonen laten het land van de voorouders in de steek en moeten zich ontworteld door het leven slaan. En met ontworteling komt irrelevantie en machteloosheid. Over de wereld van Was je maar hier hangt een met doem beladen sfeer, alsof het zich afspeelt in een avondland dat op zijn ondergang wacht. De dood is alomtegenwoordig.

Zo goed als Laatste ronde is Was je maar hier niet. Het grootste bezwaar is dat het tempo erg laag ligt. Dat past misschien goed bij de niet al te snelle Jack, wiens gedachten voortdurend terugkeren naar bepaalde gebeurtenissen uit het verleden, maar voor de lezer is het doorbijten. Zo nu en dan wisselt Swift van perspectief. Niet al die perspectiefwisselingen zijn even noodzakelijk voor het verhaal. Eigenlijk voegen alleen de hoofdstukken die vanuit Ellie worden verteld, echt iets toe. Ook is het jammer dat de personages uit vertrouwd materiaal zijn opgetrokken. Zo zijn de boeren uit Was je maar hier stug en zwijgzaam, alsof ze rechtstreeks zijn ontleend aan de Grote Encyclopedie van Literaire Clichés. Dat je ondanks de gebreken toch doorleest, komt doordat de vakman Swift de spanning goed weet te doseren. Hij vertelt het verhaal niet chronologisch, en bij de lezer rijzen allerlei vragen die pas later worden opgelost. Hoe zit het met de dood van de vader van Jack? Heeft Ellie haar vader vermoord? Zo wordt Was je maar hier toch nog een meeslepende roman.