Decor: kliniek en een bootje

One Flew over the Cuckoo’s Nest is opnieuw uitgebracht voor een retrospectief van het werk van Jack Nicholson.

Het is een mirakel dat deze film ooit is gemaakt.

Soms roepen gedwongen opgenomen patiënten het nog over de afdeling van een psychiatrische instelling, wanneer een verpleegkundige een blad rammelende pillenbakjes binnendraagt. Liefst zo zeurderig mogelijk: „Medication time!” Tot de dag van vandaag weet dit refrein van One Flew over the Cuckoo’s Nest, nu heruitgebracht in het kader van het retrospectief rond Jack Nicholson van het Eye Film Instituut, hulpverleners neer te zetten als de zielloze beulen van hun patiënten. Het getuigt van de immense kracht van deze film, waarvan het achteraf een mirakel is dat hij ooit is gemaakt.

Ken Kesey’s gelijknamige boek uit 1962, waarin de agressieve ontuchtpleger Randall McMurphy zijn gevangenisstraf ontloopt door zich als krankzinnige voor te doen, lijkt op het eerste gezicht onverfilmbaar. Het verhaal wordt verteld door een psychotische indiaan, met als omgeving slechts een psychiatrische kliniek en een vissersboot.

Geen enkele filmmaatschappij wilde er zijn vingers aan branden. Uiteindelijk besloot Kirks zoon Michael Douglas om de productie dan maar zelf ter hand te nemen, al moest alles op een koopje gebeuren. Als regisseur werd een gevluchte Tsjech ingehuurd, een televisieschrijver herschreef voor een paar duizend dollar het scenario. De meeste rollen werden ingevuld met volstrekte onbekenden, veelal zonder enige acteerervaring.

Voor de hoofdrol, het enige wat iets mocht kosten, werd Jack Nicholson gevraagd, toen nog aan het prille begin van zijn carrière. Uiteindelijk werd er gedraaid op een locatie in het hoge noorden van Amerika. Daar stond de enige inrichting die het aandurfde om aan de film mee te werken. Het weinige licht was hierdoor al om drie uur ’s middags geheel verdwenen. De achttien acteurs die de patiënten speelden, werden tien dagen voor het draaien begon in de psychiatrische kliniek opgesloten, om alvast ‘in hun rol te komen’. Het bracht ten minste twee van hen tot aan de rand van krankzinnigheid. Alle ingrediënten voor een catastrofale verfilming waren bij de hand. Het tegendeel gebeurde.

Het ijle winterlicht, de gekooide bijrolacteurs en het woekeren met schaarse middelen bleken de ideale setting om de machtsstrijd tussen McMurphy (Nicholson) en zijn tegenspeelster Nurse Ratched (Louise Fletcher) uit te tillen boven het alledaagse gewoel. Hun wapens bestaan uit glim- en grijnslachjes, bewegende wenkbrauwen en wisselende toonhoogten, maar het voelt alsof Nicholson en Fletcher als beesten op elkaar inhakken. Door hun spel is de film een overweldigende ervaring, vooral bij de eerste keer kijken. Later springen de gaten in de plot en het clichématige verhaal meer en meer in het oog. Zo is volkomen onduidelijk waarom Randall McMurphy eigenlijk van de gevangenis naar een kliniek is overgeplaatst, en waarom hij na een paar weken (of dagen) observatie niet wordt teruggestuurd. McMurphy vertoont namelijk geen enkel geestelijk afwijkend gedrag.

Van de achttien mensen op de afdeling bestaat de helft uit kwijlende idioten uit wie geen zinnig woord komt. De andere helft daarentegen is ogenschijnlijk normaal, afgezien van wat overdreven gedrag (zo zien we een narcist, een verborgen homoseksueel, een querulant en een stotteraar met te veel moederbinding).

Nu had One Flew over the Cuckoo’s Nest als roman al niet de bedoeling om een realistische weergave van de psychiatrie te geven. De gesloten afdeling was Kesey’s metafoor voor de verstikkende burgerlijke samenleving van de jaren vijftig. Als film past het verhaal naadloos binnen de antipsychiatrielobby, die rond 1975 precies op haar hoogtepunt was. Deze wereldwijde beweging had als doel om de psychiatrie goeddeels op te heffen, wat – mede dankzij de propagandistische kwaliteiten van deze film – nog aardig lukte ook. Het resultaat was achteraf desastreus. Vele jaren lang liepen ernstig zieke psychiatrische patiënten verkommerd en verloederd rond, omdat de heersende mode voorschreef dat zij het zonder die enge medicijnen, elektroshocks en klinieken moesten stellen. Alles was immers beter dan: „Medication time!” Dit maakt One Flew over the Cuckoo’s Nest een zwaar gedateerde film. Maar het is wel de beste zwaar gedateerde film ooit.