Het geheim van de eeuwige jeugd

Tien jaar geleden had Jan Hoeijmakers zijn eureka-moment: veroudering treedt op als de cel beschadigd DNA niet goed meer repareert. Nu werkt hij aan manieren en pillen om mensen gezonder oud te laten worden.

Iedereen wordt ouder, maar niet iedereen veroudert in hetzelfde tempo of op dezelfde manier. Dat komt doordat de diverse organen van het lichaam met verschillende snelheden verouderen, zegt hoogleraar Moleculaire Genetica Jan Hoeijmakers van het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam. „Daarom krijgt de een op latere leeftijd Alzheimer, terwijl de ander last krijgt van broze botten of suikerziekte.”

Hoeijmakers, die zijn loopbaan begon als bioloog, ontdekte dat aan veel kenmerken van veroudering een universeel moleculair mechanisme ten grondslag ligt. „Veel vormen van veroudering hebben met elkaar gemeen dat het DNA, dat alle processen in de cel aanstuurt, beschadigd raakt”, zegt Hoeijmakers. „Dat gebeurt voortdurend, maar die schade wordt ook bijna altijd onmiddellijk gerepareerd. Elke cel heeft als het ware zijn eigen helpdesk, die helpt de schade in het DNA te herstellen.”

Maar als de DNA-reparatiesystemen de ontstane schade niet meer kunnen bolwerken of wanneer er fouten ontstaan in het DNA dat deze systemen aanstuurt, kunnen instructies in het DNA in het ongerede raken. Dat kan leiden tot een ontspoorde celgroei en kanker. Er kunnen ook zo veel beschadigingen in het DNA ontstaan dat de cel doodgaat. „Het zijn de keerzijden van dezelfde medaille. Naarmate je ouder wordt heb je meer kans op tumoren en cellen die doodgaan of hun werk niet meer goed doen. Dit staat sterk in verband met de veroudering die optreedt in allerlei weefsels.”

Tien jaar geleden viel het kwartje. Veroudering wordt veroorzaakt door falende DNA-reparatiemechanismen. „We hadden in ons laboratorium muizenstammen gegenereerd met precies dezelfde defecten in DNA-reparatiesystemen las bij sommige patiëntjes met ernstige maar onbegrepen ziektebeelden”, vertelt hij. „Deze muizen bleken tot onze verrassing sneller te verouderen. Toen we verschillende stammen kruisten, verouderden hun nakomelingen nog veel sneller.”

De Rotterdamse muizen waren een model voor zeer zeldzame aandoeningen bij kinderen, die ook een reparatiedefect hadden en waarbij er van alles mis was. Dat bleek in wezen door veroudering te komen. Kinderen die bijvoorbeeld lijden aan progeria krijgen een dunne, gerimpelde huid, worden snel kaal en zien er mager uit. Maar geestelijk zijn ze gelijk aan hun leeftijdgenoten, hun zenuwstelsel is normaal. Bij kinderen met de ziekte van Cockayne veroudert juist het zenuwstelsel, terwijl er aan de buitenkant niet veel aan hen te zien is, krijgen zij problemen met horen en zien en gaan ze steeds slechter lopen. Kinderen met de aandoening Xeroderma pigmentosum, ook wel maankinderen genoemd, kunnen absoluut geen zonlicht verdragen, zelf in tl-licht zit nog teveel UV-straling voor hun gevoelige huid. Zij missen een essentieel DNA-reparatiemechanisme dat maakt dat wij ongehinderd in de zon kunnen lopen. Alle DNA-schade die daarbij ontstaat wordt weer netjes gerepareerd. Maar kinderen met Xeroderma pigmentosum krijgen van het minste of geringste huidkanker.

„Pas toen wij al de symptomen van die uiteenlopende ziekten bij elkaar zagen, kregen we in de gaten dat het allemaal om versnelde veroudering ging”, zegt Hoeijmakers. „Het bleken verschillende uitingen van hetzelfde fenomeen.” Dat leidde tot de conclusie dat ieder orgaan, van hersenen tot lever, verschillen in de manier waarop zij verouderen. Dat komt door een andere stofwisseling en verschillende blootstelling aan stoffen, maar ook omdat per weefsel de activiteit van DNA-reparatiesystemen anders is. „Nu we deze verschillen onderkennen begrijpen we ook waarom mensen verschillend verouderen.”

Wat bij de kinderen met de zeldzame verouderingsziekten versneld optreedt, gebeurt bij iedereen, maar dan langzamer. Bij sommige mensen gaat de veroudering zelfs extreem langzaam. „De Française Jeanne Calment die 122 is geworden heeft op haar negentigste nog haar rijbewijs gehaald. Zij was hartstikke kien. Ook de oudste Nederlandse vrouw Hendrikje van Andel die 115 is geworden had tot op het laatst nog de hersenen als van iemand van zestig.”

Hoeijmakers denkt door de ontdekking van het onderliggende moleculaire mechanisme het geheim van de ‘eeuwige jeugd’ op het spoor te zijn. De groep van Hoeijmakers probeert nu in het bloed stoffen te vinden, die aantonen wie gevoelig is voor welk soort veroudering. Dat onderzoek moet leiden tot een voorspellende test. „We willen bijvoorbeeld al vroeg kunnen voorspellen dat iemand bevattelijk is voor diabetes, zodat het niet eerst een probleem hoeft te worden, maar dat iemand er van jongsaf aan al wat aan kan doen om het te voorkomen.”

Hoeijmakers is nu bezig een bedrijf op te richten dat voedingsstoffen en geneesmiddelen gaat ontwikkelen die gericht allerlei vormen van veroudering tegengaan. Veel wil hij er nog niet over kwijt. „Er zitten anti-oxidanten bij”, zegt hij vaag. „Ik denk dat we met deze nieuwe middelen straks de veroudering beter kunnen sturen.” De snel verouderende laboratoriummuizen dienen daarbij als gids voor welke stoffen verbetering zouden kunnen brengen.

„Als het lukt om veroudering in banen te leiden levert dat heel veel winst op voor de kwaliteit van leven en de economie. De meeste medische kosten worden gemaakt in iemands laatste levensjaar. Met de vergrijzende bevolking zijn die kosten straks maatschappelijk niet meer op te brengen. Mensen zouden op hogere leeftijd gezonder en actief zijn. Een een pensioenleeftijd van 70 of hoger zou mogelijk zijn. Natuurlijk, ouderen zijn fragiel en kunnen overlijden aan een griepje. Dat is nog altijd beter dan een jarenlang ziekbed.”