Grunbergs toneelstuk komt op juiste moment

De Hollanders. Tekst: Arnon Grunberg. Regie: Gerardjan Rijnders. Geschreven voor en gespeeld door acteurs van de Amsterdamse Toneelschool. Gezien: 21/6 in de Kleine Komedie, Amsterdam. Aldaar t/m 25/6. Inl: dekleinekomedie.nl ****

Zelden is een theaterpremière zozeer op het juiste moment gekomen als die van Arnon Grunbergs De Hollanders, dat over ‘onze jongens in Afghanistan’ gaat. Vanavond immers zal de Amerikaanse president Obama aankondigen dat het wel mooi geweest is in Afghanistan en dat de westerse militaire aanwezigheid wordt afgebouwd.

Wie dus thuis met een half weggeslagen gezicht zijn in het leger verwoeste leven zit te overdenken, of nog rouwt over een in Afghanistan gesneuvelde zoon, of lijdt aan een in dat verre land opgedaan posttraumatisch stress-syndroom, kan vanavond met recht het idee hebben dat het nergens goed voor is geweest, omdat de problemen in Afghanistan nog precies zijn wat ze waren voordat er NAVO-troepen kwamen.

En mocht Obama’s toespraak niet voldoende zijn voor dat inzicht, dan is een bezoek aan De Hollanders zeker te overwegen: een even absurde als iconoclastische voorstelling die de toeschouwer irriteert en woedend maakt.

Heel geleidelijk gaat je ergernis over de getoonde menselijke kleinheid en onsmakelijkheid over in woede om de zinloze oorlog – het plechtig spelen van het Wilhelmus nadat een Afghanistan-veteraan zich met zijn eigen geweer van kant heeft gemaakt, doet de deur dicht.

Eerdere Nederlandse theatervoorstellingen over Afghanistan – zoals van Mighty Society of Orkater – probeerden nog recht te doen aan de afstand tussen goede bedoelingen van militairen en de tot cynisme stemmende situatie te velde. Maar dat is niet het universum van Arnon Grunberg: daar is de mens in elke context meteen laag, banaal en onsmakelijk.

De vader van de gesneuvelde soldaat – toonbeeld van de ‘hardwerkende Nederlander’ – heeft geen grotere zorg dan de buitenlandse afkomst van de hoer die hem wekelijks wasknijpers op de tepels moet zetten. Alsof onze meisjes dat werk niet graag zouden willen doen! En de (tot overmaat van ramp vrouwelijke) generaal die een soldaat op het matje roept omdat hij een Afghaanse vrouw anaal heeft verkracht, heeft geen bezwaar tegen de daad op zich, maar waarschuwt alleen dat de legerleiding zeker niet voor hem gaat boeten, als de verkrachting uitkomt.

Grunberg is door frequente bezoeken aan de Nederlandse troepen zeer wel op de hoogte van de situatie in Afghanistan. Maar De Hollanders is een farce zonder realistische pretenties – de auteur vergroot vormen van menselijk gedrag uit die hem ook in zijn romans fascineren, met een meedogenloze blik. Deze toneeltekst is ook bepaald niet op de lach geschreven.

Het moet niet eenvoudig geweest zijn daarvoor op het toneel een vorm te vinden die het geheel niet in platte lol zou laten ontaarden. Gerardjan Rijnders is daar met zijn jonge acteurs in geslaagd. De Hollanders ontregelt en schokt. Juist het feit dat alles zo over de top is, maakt het tot een effectief ‘leerstuk’, dat hard aankomt.

Beschamende seksualiteit, het neerhalen van de militaire eer, de ontluistering van nationale symbolen – niets blijft de toeschouwer bespaard. Deze oneerbiedige voorstelling zou eigenlijk op tournee langs de kazernes moeten. Natuurlijk zou zij dan tot veel discussie, zo niet woede leiden. Maar wie in Afghanistan heeft gediend, is erger gewend.