Film vanaf Noors schip is geen documentaire

Midzomernacht is in Scandinavië meer een ding dan bij ons. Dus keek, als we het NOS Journaal moeten geloven, half Noorwegen de afgelopen dagen en nachten naar een door televisiezender NRK2 rechtstreeks uitgezonden verslag van een zeereis van Bergen naar Kirkenes, praktisch langs de hele west- en noordkust.

Het betreft de zogeheten Hurtigruten (‘de snelle route’), die ook viel te volgen als videostream op de toeristische website www.visitnorway.com.

Wat ik ervan zag waren veel beelden van een schip op zee, af en toe onderbroken door folkloristische muziek. Omdat er ook regelmatig aan land werd gegaan, zou je kunnen denken aan een inheemse variant van Beagle: in het kielzog van Darwin, maar mij komt het project meer voor als de camera die meerijdt met een trein of een auto door Duitsland of Groningen.

De NOS noemde het televisieprogramma van 134 uur „de langste documentaire” voor het Guinness Book of Records, maar dat is een pijnlijk misverstand.

Televisiemakers hebben de neiging om elk non-fictieprogramma een documentaire te noemen, zodat de definitie van dat begrip snel aan het verwateren is. In mijn boekje vereist een documentaire minimaal verdichting, een visie en langdurige montage. Integrale live-uitzendingen zijn dat nooit.

Een extreem voorbeeld van het selecteren en ordenen van over een lange periode verkregen grote hoeveelheden beeldmateriaal zijn de 7Up-series, waarin kinderen vanaf hun zevende jaar steeds zeven jaar later worden gevolgd in hun levensloop. De oervorm begon in 1963 in Engeland en is bijna toe aan de aflevering 56Up. De maker Michael Apted superviseerde inmiddels ook afsplitsingen in andere landen, zoals de Verenigde Staten (vanaf 1991), Zuid-Afrika en Japan (beide vanaf 1992). Heel bijzonder is de in 1990 begonnen variant Born in the USSR van regisseur Sergei Mirosjnitsjenko, omdat de in 1983 in de Sovjet-Unie geboren kinderen inmiddels in heel andere landen wonen: niet alleen het onherkenbaar veranderde Rusland, maar ook voormalige Sovjetrepublieken als Litouwen, Georgië en Kirgizië. Een Joodse tweeling emigreerde naar Israël en de in het eerste deel schattig de camera inkijkende Siberische wees Anton werd door de populariteit van de documentaire geadopteerd in een Amerikaans gezin.

De zender HollandDoc24 zond vorige week het eerste deel uit, deze week het tweede en volgende week het derde. Je kunt elk moment instappen, omdat de twintig levensgeschiedenissen steeds uitgebreid worden herverteld.

En wat voor verhalen! In 1997, als de kinderen veertien zijn, hebben er al twee een zelfmoordpoging gedaan en lijkt er een, de Azerbajdzjaanse vluchteling Pavel, geheel van de aardbodem verdwenen. Maar Katja in Vilnius verzamelt boeken en talenkennis. Alle twintig zijn dramatische personages op wie je niet snel uitgekeken raakt. Dát is een documentaire.