Kippen zonder kop

Wat gaat er door een koe heen die de hals wordt doorgesneden? Dat is inderdaad een lastige vraag. Goed beschouwd weten we nauwelijks wat er door een mens heen gaat op zo’n moment. In de film Schatjes wordt iemand op een brommer onthoofd door een over de weg gespannen draad. We zien zijn hoofd de sloot in rollen, en het shot gaat over in het gezichtspunt van het slachtoffer. Vanuit de ogen van het losse hoofd zien we wat kroos en kikkers. Dat is in de film. Maar zou het echt zo gaan? Slachtoffers van de guillotine weten het. Even. Of niet.

Wanneer houdt het bewustzijn op?

Toevallig was ik vorige week bij een lezing van Adrian Owen, een Engelse onderzoeker die heeft laten zien dat bewustzijn er best nog kan zijn als we allemaal denken dat het er niet meer is. Hij keek naar patiënten in vegetatieve toestand, een soort coma. De medische wereld ging er altijd vanuit dat in het hoofd van deze patiënten het ‘licht uit is’. Als een kasplant leven zij door, maar het bewustzijn is weg.

Beroemdste geval: Terry Schiavo, waarbij een serie rechtszaken uiteindelijk leidde tot de toestemming om de voeding te staken. Owen maakte hersenscans waaruit bleek dat deze patiënten wel degelijk kunnen reageren op de buitenwereld: met gedachten. Geef de instructie ‘speel tennis’ en zij spelen in hun hoofd een potje tennis. Ze konden zelfs antwoord geven op vragen als „Heet jouw man Larry?”

De patiënten reageren nergens op, maar zijn zich wel bewust. Het omgekeerde komt ook voor: de slaapwandelaar is zich nergens van bewust, maar loopt of eet, of rijdt zelfs auto.

Een spartelende koe bewijst dus niet zoveel. Niet omdat dieren geen bewustzijn hebben, dat hebben ze natuurlijk wel. De crux is: gedrag zegt weinig over bewustzijn, zowel bij mensen als bij dieren. Filmpjes bewijzen weinig, hoe gruwelijk ook.

Dat lijkt me echter nog geen vrijbrief voor het vreemdste argument van allemaal: iemand schreef een paar duizend jaar geleden iets in een boek. Ineens staat ieders verstand op nul. Als in coma volgen de gelovigen het woord. Als slaapwandelaars vinden alle besnedenen elkaar, zelfs al waren zij tot voor kort gezworen vijanden. Ook zo teleurstellend: ieders standpunt is aan zijn achternaam af te lezen.

Een ding kunnen we in ieder geval concluderen: iedere vorm van rede, van beschaving, van onafhankelijk en zelfstandig denken, kortom ieder teken van bewustzijn verdwijnt in het hoofd dat is vergiftigd met geloof.

Victor Lamme