Je afkomst doet er niet toe. Alleen het hier en nu telt

Donner (Binnenlandse Zaken, CDA) wil dat migranten zich louter met de toekomst bezighouden.

Maar die toekomst zal ons weinig goeds brengen.

In de nieuwe integratienota van Minister Donner (Binnenlandse Zaken, CDA) is staatssubsidie voor initiatieven die op etnische identiteit zijn geënt, uit den boze. Migranten moeten zich voegen naar de Nederlandse samenleving en haar kernwaarden. Stop met melancholie over je afkomst. Buig voor de realiteit van hier en nu. „Niet afkomst, maar toekomst telt.”

Piet Hein Donner bracht mij een cruciaal inzicht bij over de historische ontwikkeling van Nederland. Tijdens een lezing over terrorismebestrijding van Harvard-geleerde Jessica Stern op Paleis Noordeinde zes jaar geleden, wist hij met een rake toevoeging Nederland in één klap begrijpelijker te maken. De exacte formulering van Donner blijf ik u schuldig, maar het kwam erop neer dat de intolerante volksaard van de Nederlander en de dreigende maatschappelijke catastrofe van voortdurend religieus geruzie de elite en de bevolking ertoe gedwongen hadden de tolerantie te institutionaliseren om het land te kunnen behouden.

Dit was voor mij de missing link tussen het Nederland van de 16de eeuw, dat met zijn gewillige Beeldenstorm misschien het belangrijkste rolmodel was voor de Talibaan bij het vernietigen van Boeddhabeelden in de 21ste eeuw en het Nederland van de Gouden Eeuw, dat naast het Istanbul van de moslimsultans de belangrijkste vluchthaven voor Joodse intelligentsia en handelaren was geworden.

Sinds die avond op het Paleis heb ik Piet Hein Donner hoog zitten.

Des te groter is dan ook mijn teleurstelling over zijn integratienota. Het is de zoveelste spijtbetuiging van de Hollandse politiek van haar naïviteit in de jaren ’80 en ’90 wat betreft de multiculturele samenleving. Dat de komst van immigranten het land vanzelf moois, lekkers en goeds zou brengen was naïef, ja. Maar hoe vaak moet dat nog gezegd worden? Ik had van Donner, gezien zijn gewortelde kennis over Nederland, inspirerende vergezichten verwacht, die ons uit deze doodlopende en improductieve toestand van verbittering zouden kunnen terugbrengen naar een werkelijke weg voorwaarts.

Wat die vergezichten moeten zijn, is niet zo eenvoudig te zeggen. Tolerantie als een sleutelbegrip dat van Nederland in de Gouden Eeuw voor velen (van protestanten en papenhaters tot sciëntisten en atheïsten tot agnosten, orthodoxe joden én katholieken) een naar verhouding zeer leefbaar land maakte, werkte goed in de wederkerige toestand van een land dat bestond uit collectief georganiseerde rivaliserende minderheden. Anno 2011 zijn het de hoogtijdagen van een dominante meerderheid in Nederland. Het is een middenklasse die geconstrueerd is door de uniforme aard van het massakapitalisme (IKEA en McWorld). Een niet bepaald erudiete massa die toch niet op zijn mondje is gevallen. Deze meerderheid heeft een tamelijk homogene consumentenmentaliteit: gauw verveeld en ongeduldig met elke ongevraagde complexiteit. Het is niet voor niets dat alles wat afwijkt van de overzichtelijke middelmaat het moet ontgelden. Ieder beroep op tolerantie in het huidige Nederland zou eenrichtingsverkeer naar deze meerderheid zijn, en zou deze machtige meerderheid al snel intoleranter maken.

De tolerantie in haar nuchtere historische gewortelde betekenis, zoals de wijze Donner dat op die herfstavond in het Paleis meesterlijk schetste, biedt dus in de huidige tijd ons geen soulaas. Maar het irrelevant verklaren van de afkomst (van de immigrant) zoals minister Donner nu doet, is ook niet de oplossing. Erger nog, het is vragen om meer moeilijkheden. Keer op keer is het bewezen: een mens, gemeenschap of samenleving zonder identiteit is kwetsbaar, onevenwichtig en overgeleverd aan de grillen van het moment. Wij zijn wezens die ons ‘zijn’ definiëren op basis van wat in de joodse traditie zochrot heet en in de islamitische traditie zikr heet: herinneren. Het is inherent aan het mens-zijn: het oproepen van herinneringen die het heden en onze persoonlijke levensjaren overtreffen; de verhalen over onze wortels en geschiedenis van onze voorouders.

Ik denk dat als een grotere groep Nederlandse generatiegenoten van Donner, de babyboomers, de grondvesten van dit land beter hadden begrepen en niet al te modieus waren meegelopen met de protestmarsen van de jaren 70 voor het afschaffen van het verleden, Nederland niet zo hulpeloos was gevallen voor de lege populistische retoriek van neonationalisten van het type Wilders.

Als de tweede en derde generatie Turken en Marokkanen in dit land niet alleen waren aangewezen op de kennis van hun analfabete of nauwelijks geschoolde ouders over hun historische, culturele en religieuze achtergrond, was hun afkomst geen blok aan hun been, maar een rijk gevulde rugzak die hen op de steile weg naar integratie goed van pas was kunnen komen. Dan zou de dorre en prozaïsche woestijnbeleving van de islam uit Saoedi-Arabië niet zo in trek zijn geweest onder de Marokkaanse jongeren maar een van de vele humanistische, poëtische en vooruitstrevender lezingen uit de rijke traditie van Islam.

Donners integratienota helpt ons geen stap vooruit. Met meer mensen die diepgeworteld zijn en zich net als Donner bewust zijn van hun afkomst, zou het leven hier een stuk aangenamer worden.

Shervin Nekuee is socioloog en schrijver. Hij werkt aan een boek met de titel ‘Heimwee & Hoffelijkheid: Om Nederland te helen. Levenslessen van een moslim mysticus uit 13e eeuw’. Hij is medeoprichter van eutopiainstitute.nl en hoofdredacteur van TehranReview.net.