Wet helpt Zuma met verhullen corruptie

Geheimhouden wordt makkelijk, openbaar maken wordt strafbaar. Een nieuwe wet voor overheidsinformatie is omstreden in Zuid-Afrika.

De bekende Zuid-Afrikaanse cartoonist Zapiro had al een rechtszaak aan zijn broek wegens het beledigen van president Jacob Zuma. En toen deed hij het weer. In een spotprent uit 2008 tekende Zapiro een Zuma die aanstalten maakt om Vrouwe Justitia te verkrachten. Met de van corruptie en verkrachting verdachte Zuma, toen nog kandidaat-president, zou de Zuid-Afrikaanse rechtsstaat niet in goede handen zijn, was de boodschap. In een nieuwe tekening, van twee weken terug, ontgespt de president zijn broekriem opnieuw, nu om een dame aan te vallen die een banier met de tekst ‘vrije meningsuiting’ draagt.

De tekening is een aanklacht tegen de zogenoemde ‘Protection of Information Bill’, een wetsvoorstel voor de behandeling van geheime overheidsinformatie die op dit moment in het Zuid-Afrikaanse parlement bediscussieerd wordt. De wet heeft tot forse kritiek van maatschappelijke organisaties geleid. „Het tot zwijgen brengen van de media en klokkenluiders is vreselijk”, vat Zapiro de sentimenten samen. „Ik wilde overbrengen dat we nog steeds moeten vechten voor de vrijheid van meningsuiting. Ik ben boos en ontsteld over het wetsvoorstel. Het is niet waar onze grondwet voor staat.”

De wet geeft alle geledingen van de Zuid-Afrikaanse overheid, van het leger tot openbare scholen of dierentuinen, de mogelijkheid om informatie die op enigerlei wijze ‘de staatsveiligheid’ in gevaar zou kunnen brengen als geheim aan te merken. Wie die informatie toch in handen krijgt, een journalist of een klokkenluider bijvoorbeeld, en openbaar maakt, hangt een zware gevangenisstraf boven het hoofd.

Nog voor het eind van deze maand wilde een speciaal comité onder voorzitterschap van Zuma’s ANC de wet door het parlement loodsen. Maar door de aanhoudende kritiek lijkt dat niet te lukken: het comité heeft om uitstel gevraagd.

Het tijdelijke respijt (tot augustus) is een overwinning voor de vorig jaar begonnen Right2Know-campagne in Kaapstad. De groep demonstreerde bij het parlement, zamelde handtekeningen in van tegenstanders en slaagde er bovenal in de wet een nieuwe naam te geven. In Zuid-Afrikaanse media heet de wet niet langer eufemistisch de ‘Protection of Information Bill’, maar door de acties spreken alle kranten nu van de ‘Secrecy Bill’ (geheimhoudingswet). Prominente Zuid-Afrikanen, onder wie voormalig aartsbisschop Desmond Tutu en twee ministers uit het kabinet van oud-president Mandela, Kader Asmal en Ronnie Kasrils, hebben zich achter de campagne geschaard en vinden dat de wet volledig herschreven moet worden.

Want dat er een nieuwe wet moet komen, staat buiten kijf, zegt Kasrils, die als minister van Staatsveiligheid zelf in 2008 een eerste concept schreef. Op dit moment geldt voor de omgang met overheidsinformatie nog een tekst uit de donkerste dagen van de apartheid. Die wet, uit 1982, moest vooral geheimagenten beschermen en informatie over potentiële doelwitten voor aanslagen door anti-apartheidsgroepen aan de openbaarheid onttrekken. De wet is strijdig met de grondwet van het nieuwe Zuid-Afrika, duur en achterhaald.

Maar dat juist vorig jaar de Zuid-Afrikaanse regering na eerder gestrande discussies een nieuw wetsvoorstel indiende, was onhandig, analyseert de Nelson Mandela Stichting in een recent rapport. Door een groot aantal door kranten geopenbaarde corruptiezaken rond prominente ANC’ers en het afzonderlijke ANC-dreigement om een speciale mediarechtbank in te stellen, waren de relaties tussen de overheid en de media al tot het vriespunt gedaald. Daardoor was de informatiewet, wat er ook in zou staan, op voorhand „controversieel”, oordeelt de stichting die de belangen van Mandela behartigt.

Hoewel in het parlement na hoorzittingen met hoofdredacteuren en activisten inmiddels een aantal clausules is geschrapt, vinden veel tegenstanders de wet nog altijd te veelomvattend. De formuleringen zijn vaag en zouden volgens vakbond Cosatu gebruikt kunnen worden om corruptie en misbruik van publieke gelden „te verdoezelen”. Onder voorzitter Zwelinzima Vavi voert Cosatu, een bondgenoot van het ANC, sinds enige maanden fel campagne tegen corruptie in de partij. Volgens hem is de wet strijdig met de liberale grondwet van het nieuwe Zuid-Afrika. Als corruptiezaken niet meer in de krant komen, kan Zuid-Afrika ongemerkt een „roofstaat” worden, zegt Vavi.

Wat intussen niet helpt is dat de minister die verantwoordelijk is voor de wet, minister van Staatsveiligheid Siyabonga Cwele, om andere redenen onder vuur ligt. Nadat zijn vrouw vorige maand werd veroordeeld voor drugshandel, hebben vrijwel alle kranten in Zuid-Afrika in hoofdredactionele commentaren opgeroepen tot zijn ontslag. Aanstaande vrijdag moeten de hoofdredacteuren met de minister in gesprek om te zien of het wetsvoorstel nog aangepast kan worden.