Springlevende oude Oosterdok

Vijftig jaar geleden lag er al een stadsstrand in Amsterdam. Het Oosterdok belicht het verleden van de meest bedrijvige haven van de stad.

In de jaren zestig strekte zich langs de Prins Hendrikkade een strand uit, het eerste stadsstrand van Amsterdam. Geen autoweg destijds, evenmin de betonnen entree tot de IJ-tunnel. Het strand lag schuin tegenover het Scheepvaartmuseum aan het Oosterdok. In het boek Het Oosterdok. Verhalen van een Amsterdamse haven staat een foto afgedrukt, gemaakt door Kees Scherer. Kinderen spelen er, pootjebaden in het water van de Nieuwe Vaart. In de verte rijst de Oosterkerk op tussen de hoge bomen aan de Oostenburgergracht.

Dat strand lag daar nog maar een halve eeuw geleden. Het water was vervuild. Toch zwommen de kinderen er, stiekem, „gewoon tijdens het zwemmen je mond goed dichthouden”, zoals een getuige zich herinnert. Niet ver van de plek van toen komt een nieuw stadsstrand, op het eiland Oostenburg.

Nu op het grauwe stadszand de eerste gasten zijn gekomen, lijkt de geschiedenis van dit gebied ver weg. Op een luchtfoto uit 1926 van het Oosterdok en de Oostelijke Eilanden is goed te zien dat hier een en al nautische bedrijvigheid heerste. Op de plek van het nieuwe stadsstrand lagen werven en scheepshellingen. Het hart van het Oosterdok werd gevormd door het Scheepvaartmuseum, dat toen ’s Lands Zeemagazijn heette. Het Oosterdok was de belangrijkste zeehaven van de stad, waar zeilschepen aanmeerden die voeren op Oost-Indië, de Oostzee, heel de verre wereld. Een dubbele rij palen schermde de haven af van aanrollende golven van de Zuiderzee.

In de Gouden Eeuw kwam het Oosterdok tot bloei om tot het begin van de twintigste eeuw volop bedrijvigheid te behouden. De schilderijen, teksten, historische kaarten en foto’s, onder meer van Jacob Olie, uit Het Oosterdok tonen de ontwikkeling van zeilvaart tot stoomvaart. Fregatten, driemasters en zeekastelen als het barkschip Amsterdam vonden in het Oosterdok hun thuishaven of werden er gebouwd. De sfeer van die laatste tijd is te beleven in de Museumhaven aan de oostzijde van de IJ-tunnel met zicht op het geheel gerenoveerde Scheepvaartmuseum. Daar liggen historische schepen, sommige gebouwd op de werven van Oostenburg. Voor wie het stadsstrand bezoekt, is het boek Het Oosterdok een onmisbare kennismaking met het verleden. Een aanrader voor iedereen die van Amsterdam houdt, met het springlevende oude Oosterdok.

Het Oosterdok. Verhalen van een haven. Red. Titus Dekker. Uitg. Walburg Pers, € 19,95.