Liberale zwarte Mozes verviel tot corruptie

Frederick Chiluba begon zijn presidentschap van Zambia als boegbeeld van een nieuwe generatie Afrikaanse bestuurders. Maar hij faalde.

Hij werd gezien als een nieuw soort Afrikaans leider, een die zou afrekenen met corruptie en het wanbestuur van de mannen van net na de onafhankelijkheid. Maar de zaterdag op 68-jarige leeftijd overleden oud-president Frederick Chiluba van Zambia heeft de verwachtingen niet waargemaakt.

De in 1991 verkozen Chiluba rekende af met de eenpartijstaat van Zambia’s founding father Kenneth Kaunda, die 27 jaar regeerde. Maar na twee regeertermijnen probeerde Chiluba in 2001 de grondwet te veranderen om aan de macht te blijven. Hij werd bovendien verdacht van verduisteren van staatsgeld.

Frederick Jacob Titus Chiluba, in 1943 geboren in een mijnwerkersgezin op de Copperbelt in wat toen nog Noord-Rhodesië heette, werkte korte tijd als buschauffeur en maakte carrière in de vakbond. Als stakingsleider kwam hij voor het eerst in aanvaring met Kaunda, die hem liet vastzetten. In de gevangenis werd hij een born again christen.

In 1990 was Chiluba namens de Zambia Congress of Trade Unions betrokken bij de oprichting van de Movement for Multiparty Democracy (MMD), een samenraapsel van actiegroepen dat succesvol protesteerde tegen de macht van Kaunda.

Ondanks zijn geringe charisma en beperkte opleiding nomineerde de MMD Chiluba in de eerste meerpartijenverkiezingen in 1991. Hij werd lyrisch ‘de zwarte Mozes’ genoemd, de man die zijn volk bevrijdde. Hoe lang moeten we leven van de kruimels van corruptie?, luidde een van de slogans op de verkiezingsposters.

Als president maakte hij een einde aan de socialistische planeconomie van Zambia. Hij werkte intensief samen met het IMF en de Wereldbank, verkocht volgens de receptuur van de ‘Washington Consensus’ staatsbedrijven en liberaliseerde het handelsverkeer.

De verkoop van de staatskopermijnen leidde tot teleurstelling en een boekhoudkundig schimmenspel. De bedrijven kwamen voor weinig geld in handen van Zuid-Afrikaanse en Europese conglomeraten die nauwelijks belasting betaalden. Economische voorspoed en toenemende werkgelegenheid bleven uit.

Chiluba ontpopte zich intussen steeds meer als een autocratische en corrupte Afrikaanse leider oude stijl, die zich de goede dingen in het leven liet welgevallen. Een rechtbank in Londen veroordeelde hem in 2007 voor diefstal van 46 miljoen dollar tijdens zijn presidentschap. De zaak was door medewerkers van zijn opvolger Mwanawasa daar aanhangig gemaakt omdat het geld via Britse banken zou zijn witgewassen. Maar in Zambia zelf oordeelde een rechter dat de buitenlandse uitspraak niet geldig was. In 2009 – Mwanawasa was inmiddels overleden – werd hij van alle aanklachten vrijgesproken. De huidige president van Zambia, Rupiah Banda, een partijgenoot en bondgenoot van Chiluba, weigerde in beroep te gaan.