Koning zoekt instemming Marokkanen

Koning Mohammed VI van Marokko wil als een der weinige Arabische staatshoofden zelf hervormer zijn. Niet heel zijn volk gelooft het.

Juichende en luid toeterende Marokkanen, een wapperende Marokkaanse vlag in de hand, waren vrijdagavond te zien in Rabat, direct na de toespraak van koning Mohammed VI.

Met de aangekondigde constitutionele hervormingen wordt Marokko eindelijk een parlementaire democratie, riepen enthousiastelingen in navolging van de koning. Maar hoe groot is die kans daadwerkelijk?

De 47-jarige koning Mohammed VI, die inmiddels twaalf jaar aan de macht is, heeft opvallende toezeggingen gedaan. Zo wordt een deel van zijn macht verschoven naar de premier, die voortaan direct wordt geleverd door de grootste partij na de verkiezingen.

In plaats van de koning wordt de premier hoofd van de regering en verantwoordelijk voor het regeringsbeleid. Verder mag de premier de ministers benoemen en ontslaan. Daarnaast krijgt het parlement meer vrijheid om wetten te ontwerpen.

Bij dit alles hoort wel een kanttekening: de premier moet te allen tijde de koning om ‘advies’ vragen. De premier kan dus, ook met de nieuwe constitutie, niet om de koning heen. Mohammed VI zal altijd over de schouder van de premier blijven meekijken.

De koning doet geen afstand van zijn absolute macht. Dat is de zwaarste kritiek van de Marokkaanse protestbeweging die zichzelf op Twitter #feb20 noemt. Velen gingen gisteren weer de straat op in de grote steden, omdat de belangrijkste machtsinstrumenten in handen van Mohammed VI blijven. De koning doet weliswaar afstand van zijn heilige status, maar niet van zijn onschendbaarheid.

De demonstranten onderstrepen ook dat de koning het hoofd van het leger blijft, en ook hoofd van de Hoge Raad voor de Justitie. Ook kan hij nog altijd naar believen de noodtoestand uitroepen.

„Wat we willen is een parlementaire monarchie, maar we krijgen alleen maar een constitutionele monarchie. Wij zijn dus niet tevreden met de toezeggingen”, zegt studente Amina Boughalbi (21), een van de woordvoerders van #feb20.

Maar de Marokkaanse koning gaat met zijn hervormingen wel het verst van alle Arabische staatshoofden van landen waar opstanden tegen het regime zijn uitgebroken.

Al in zijn toespraak op 9 maart, vlak na enkele omvangrijke demonstraties in het land, liet de koning zien dat hij de protesten serieus nam. Voorstanders zagen dat optreden als een voorbeeld van de welwillendheid van de koning, tegenstanders zagen het als een poging de onrust te temperen in het vierhonderd jaar oude Marokkaanse koninkrijk.

Stabiliteit in het land is van oudsher niet alleen in het belang van de monarchen, maar vooral ook van de diepgewortelde Marokkaanse elite, de Makhzen. De invloed van deze elite reikt van het paleis tot in de haarvaten van de samenleving. De betogers strijden ook tegen corruptie waarvan deze Makhzen volgens hen de oorzaak zijn.

Mohammed VI trad in 1999 aan als moderne hervormer. Hij wilde afrekenen met het donkere verleden van Marokko, waarin veel bloedige scheningen van de mensenrechten zijn gepleegd. De uitspraken van Mohammed VI in zijn laatste toespraak dat hij een ‘burger-koning’ wil zijn en dat Marokko een „op burgers gebaseerde monarchie wordt”, passen naadloos in zijn streven naar het imago van een moderne hervormer. Onder het regime van de vorige koning, wijlen Hassan II, werden demonstraties hardhandig neergeslagen. Mohammed VI treedt zachtmoediger op.

De recente demonstraties in Marokko verliepen, in tegenstelling tot de opstanden in andere Arabische landen, dan ook relatief rustig en zonder veel repressie. Maar activisten ervaren dat er onder Mohammed VI nog steeds geen ruimte is voor oppositie in het land. „Vrijheid van meningsuiting is niet vastgelegd; kritische journalisten en activisten riskeren nog altijd rechtszaken, hoge boetes en gevangenisstraffen”, zegt Rachid Touhtouh, socioloog aan de economische school INSEA in Rabat.

De nieuwe grondwet wordt over twee weken, op 1 juli, in een referendum aan de kiezers voorgelegd. „Ik zal ‘ja’ stemmen”, zei Mohammed VI in zijn toespraak. Op de staatstelevisie is de campagne voor het ja-stemmen al begonnen. Activisten en jongeren van protestbeweging #feb20 willen het referendum boycotten. „Behalve dat we het niet eens zijn met de inhoud van het voorstel, is de manier waarop het referendum wordt gehouden ondemocratisch”, zegt Boughalbi. Volgens de studente is er in de media geen ruimte voor een campagne tegen het referendum en is de tijd daarvoor bovendien te kort.

In Marokko heerst een traditie van grote steun voor de monarchie, en van koningen die slechts symbolische hervormingen doorvoeren. Als de koning de kiezers weet te mobiliseren die hoe dan ook voor de monarchie stemmen, is de kans groot dat de grondwet wordt aangenomen.

Maar onder de Marokkanen heerst ook groot politiek wantrouwen, zoals blijkt uit de lage opkomst bij verkiezingen: in 2007 kwam slechts 37 procent van de kiezers opdagen. In de twee weken voor het referendum is het cruciaal voor de oppositie en protestbewegingen om grote tegenstand te mobiliseren. In de afgelopen maanden slaagden protestbewegingen erin op het hoogtepunt 140.000 mensen op de been te krijgen. Maar met een bevolking waarvan 40 procent analfabeet is en die op tv eenzijdig geïnformeerd wordt over de nieuwe constitutie, lijkt dat moeilijk.

Wat de premier en het parlement na het referendum zullen doen met hun nieuwe politieke verantwoordelijkheden, wordt waarschijnlijk pas duidelijk na de parlementsverkiezingen op 1 oktober. Dan zal ook moeten blijken welke ruimte de oppositie krijgt of neemt om deel te nemen in de politieke arena. Vooralsnog blijft de belangrijkste en te radicaal bevonden oppositie partij Adl Wal Al Ihsan, een islamistische partij, uitgesloten van verkiezingsdeelname.