Zo stemde Nederland 114 jaar geleden

In het noorden van Nederland hebben de sociaal-democraten veel aanhang, in het zuiden de katholieken. Dat was 150 jaar geleden niet anders, blijkt uit de atlas Verkiezingen op de kaart.

Het was een drankenhandelaar die een van de eerste verkiezingslandkaarten van Nederland publiceerde. Hij liet de uitslag van de verkiezingen voor de Tweede Kamer van 1897 zien. Heel gek was het niet, dat juist een specialist in sherry en andere alcoholica zo’n kaart publiceerde, zei emeritus hoogleraar politieke geografie Herman van der Wusten gisteren tijdens de presentatie van een atlas die een overzicht geeft van alle verkiezingen tussen 1848 en 2010 (zie ook www.verkiezingsuitslagen.nl). Want juist in de dranklokalen werd flink over politiek gediscussieerd. En menig politicus wist zijn zetel te verkrijgen door de drankjes te betalen.

In anderhalve eeuw is heel veel in Nederland hetzelfde gebleven, zo laat Verkiezingen op de kaart zien. In het noorden hadden ook in de 19de eeuw al de sociaal-democraten veel aanhangers. En in het zuiden kregen katholieke partijen veel stemmen. Ook de Bible Belt, waar nu SGP en ChristenUnie groot zijn, is te herkennen op kaarten van een eeuw geleden.

Toch is het kiesstelsel vaak veranderd, vooral in de eerste decennia na de grondwet van 1848. In 1897 was Nederland ingedeeld in honderd kiesdistricten die elk door één politicus vertegenwoordigd werden, een systeem dat nu nog in het Verenigd Koninkrijk bestaat. Een groot deel van de mannen die wilden stemmen – vrouwenkiesrecht bestond nog niet – moest zich laten registreren. Dat mochten zij alleen als ze bijvoorbeeld een noemenswaardig loon verdienden. Deze regel heeft de vorming van partijorganisaties sterk gestimuleerd. Want partijen gingen actief op zoek naar sympathiserende kiezers om hen te helpen bij de registratie, en dit maakte het nodig vele vrijwilligers op de been te brengen. Vooral de calvinistische ARP en sociaal-democratische SDAP waren hier bedreven in. In districten waar partijen zeker waren van hun zetel, zoals in het katholieke zuiden, was het aantal geregistreerde kiezers veel kleiner. Sterker: als er maar één kandidaat was in een district, werden er geen verkiezingen gehouden. In Veghel gebeurde dat zelfs zeven keer achter elkaar, tussen 1896 en 1918.

Tegenwoordig is die zekerheid veel minder groot. Juist in zuidelijk Nederland, zegt Ron de Jong, onderzoeker bij de Kiesraad en een van de samenstellers van de atlas. De grootste politieke veranderingen van de laatste tijd doen zich links van de lijn Den Helder/Zevenaar voor. Een bijzonder gebied is het westen van Brabant, waar veel kiezers al sinds 1967 stemmen op nieuwkomers in de politiek. Toen was dat de Boerenpartij van Hendrik Koekoek. Maar in latere jaren trokken ook de CD van Hans Janmaat, de Lijst Pim Fortuyn en de PVV daar relatief veel kiezers.