Socrates zaagt Tjeenk Willink door

De aandacht voor filosofie groeit. Ook op tv komt een filosofisch praatprogramma. Met een ‘linkse presentator’ en een ‘conservatief cultuurfilosoof’ en veel tijd voor lange gesprekken.

Voor de moderne televisiekijker is Het Filosofisch Kwartet even wennen. Eén enkele gast is soms minutenlang aan het woord. De rest luistert, niemand valt elkaar in de rede. Er is geen publiek, er is geen script. En vooral géén beeldmateriaal of animaties tussendoor.

Een bewuste keuze, zegt gespreksleidster Clairy Polak. „Filmpjes staan een open gedachtewisseling vaak in de weg. Dan ga je de boel aan elkaar praten. Wij willen een open gesprek, met ruimte voor onverwachte wendingen.” De behoefte aan beeld fungeert vaak als afleiding, aldus filosoof Ad Verbrugge, die voor duiding moet zorgen. „Wij proberen juist concentratie te brengen in ons programma. Zoals Kant zegt: ‘Begriffe ohne Anschauung sind leer, aber Anschauung ohne Begriffe ist blind.’ Je kan allerlei beelden over je uitgestort krijgen, maar als je niet weet waar het over gaat, brengt het je niet verder. Het gaat om het woord.”

Het Filosofisch Kwintet is afgekeken van het Duitse programma Das Philosophische Quartett met de filosofen Rüdiger Safranski en Peter Sloterdijk. De Nederlandse variant wijkt op twee punten af. In plaats van twee filosofen is gekozen voor één filosoof en een moderator. Polak: „Anders eindigt het gesprek soms in het Noorden, terwijl je eigenlijk in het Zuiden wilde uitkomen.”

Ook adviseerde de Duitse redactie een oneven aantal gasten uit te nodigen. Reden: bij een even aantal ontstaan al gauw twee kampen die met elkaar in discussie gaan. Terwijl het bij vijf mensen niet twee tegen drie wordt. Polak: „Heel merkwaardig, een psychologische wetmatigheid. Maar het werkt wel.”

Ze noemt de filosofische aanpak voor de gesprekken ‘een verademing’. „Tot nu toe was ik debatten gewend waarbij alle deelnemers een positie innemen en zich daarin verschansen. Dan gaan ze steeds luider spreken om hun gelijk te behalen. Bij onze proefuitzending hadden we geen welles-nietesdebat, maar een gesprek waarin de ene gedachte de andere oproept.”

„Dat is de socratische methode”, zegt Verbrugge. „Het gaat niet om verschillende posities, we belopen een weg. Een denkweg, die ook na het programma nog doorgaat.” Is televisie wel het juiste medium voor dit programma? Polak: „Het woord op tv heeft wel degelijk meerwaarde: je ziet de gezichtsuitdrukkingen van de sprekers en hoe er op elkaar wordt gereageerd. Radio op tv vind ik spannender dan radio op de radio.” Verbrugge: „Doordat je mensen kunt zien, kom je in de sfeer van het gesprek. Je ziet dat iedereen de tijd krijgt om iets duidelijk te maken en dat anderen daar naar luisteren.”

De vormgeving van het programma speelt een belangrijke rol. De gasten zitten in een halve cirkel, die de kijker als het ware afmaakt. Alsof hij de zesde gast aan tafel is. Het programma is opgenomen in de OZW-toren, de ‘Rode Pieper’, de Alma-toren van de Vrije Universiteit, met een weids uitzicht op de wolkenkrabbers van de Zuidas. Dat uitzicht staat voor het filosofische streven naar overzicht, aldus Verbrugge. „Wij bieden een vogelperspectief, beneden kwaken de kikkers.”

De kwesties die worden behandeld in het programma kunnen gevoelig liggen. Vrijheid van godsdienst kan bijvoorbeeld op gespannen voet staan met het verbod op discriminatie. Zijn emotionele discussies dan niet onvermijdelijk? „Alleen de vraag al laat zien dat het kennelijk heel moeilijk wordt gevonden om normaal en rustig over dit soort onderwerpen te spreken”, zegt Verbrugge. „Wij proberen de gasten zo uit te kiezen dat er niet meteen ruzie ontstaat. Waar het om gaat is dat we inzicht krijgen in de complexiteit van de situatie.” „Moeilijke onderwerpen gaan we niet uit de weg”, zegt Polak. „Dat zal bij sommige mensen emoties oproepen, maar wij proberen toch om de zaak van een afstand te bezien.” Verbrugge staat te boek als conservatief cultuurfilosoof, Polak is als ‘links’ bestempeld. „Allemaal beeldvorming”, zegt Polak. „Een beeld dat geen inhoud heeft. Zo moet je het zien.”

Hoe vinden zij het om samen te werken? „Tja, ik hoor wel eens dat ik conservatief wordt gevonden”, zegt Verbrugge. „Maar op andere punten is dat weer niet het geval. Ik kan moeilijk rekening houden met wat mensen allemaal van me denken of vinden. Het is aan de kijker om met een open geest onze gesprekken te volgen.” Polak: „Sommige mensen vinden ons een wonderlijke combinatie. Terwijl wij helemaal geen probleem zien.” Hoofdredacteur Marc Josten beaamt dat. „Het is beslist niet zo dat wij hier iedere week bloed staan te dweilen op de redactie.”