Barsten in de façade van Loekasjenko

Een valutacrisis heeft het faillissement van het politieke en economische Wit-Russische systeem blootgelegd. De president speelt nu paniekvoetbal.

De ongekroonde tsaar van Wit-Rusland, president Aleksandr Loekasjenko, speelt paniekvoetbal nu er een valutacrisis in zijn land is uitgebroken. En een oplossing voor die crisis is er voorlopig niet, omdat die het autocratische regime ondermijnt en president Loekasjenko daar niet van wil weten.

Sinds de Wit-Russische roebel de afgelopen maanden met 36 procent is gedevalueerd, heeft de bevolking een groot deel van haar toch al niet royale besteedbare inkomen en spaargeld verloren. De sociale onrust neemt met de dag toe. Woensdagavond nog gingen in de hoofdstad Minsk zo’n duizend mensen de straat op om zwijgend en klappend hun onvrede te uiten. Vorig weekeinde hielden enkele tientallen automobilisten een optocht door het centrum van diezelfde stad uit woede over de sterke stijging van de benzineprijzen. En aan de Poolse grens demonstreerden toen vrachtwagenchauffeurs en automobilisten tegen het praktisch stilleggen van de grenshandel, die opbloeide nadat Loekasjenko de prijzen op Wit-Russische producten als graan, cement en benzine bevroor.

Opvallend is dat die betogingen spontaan van karakter waren, via Facebook georganiseerd, ook al beweert Loekasjenko dat de oppositie erachter zit. Hij gaat er dan aan voorbij dat het merendeel van de oppositieleiders in de gevangenis zit, sinds het neerslaan van het protest van 19 december tegen de stembusfraude bij de presidentsverkiezingen.

Om een eind aan de financiële crisis te kunnen maken, heeft Loekasjenko dringend buitenlandse leningen nodig. Inmiddels hebben Rusland en China hem 4,5 miljard dollar (3,15 miljard euro) toegezegd, maar dat geld is lang niet voldoende. Daarom deed Loekasjenko vorige week een beroep op het Internationaal Monetair Fonds (IMF) om hem 8 miljard dollar (5,5 miljard euro) te geven, bovenop de 3,5 miljard dollar die het IMF Wit-Rusland na de internationale financiële crisis van 2008 al uitkeerde.

Natuurlijk kan het IMF Wit-Rusland te hulp schieten met een nieuwe financiële injectie. Maar daar moet wel tegenover staan dat Loekasjenko structurele en ingrijpende economische hervormingen doorvoert, zoals een IMF-team op 13 juni tijdens een bezoek aan Minsk bekendmaakte.

Die hervormingen moeten onder meer een einde maken aan Loekasjenko’s overheersende bemoeienis met de Wit-Russische economie, die net als in de Sovjet-Unie volgens een inefficiënt communistisch plan is georganiseerd, maar vooral wordt bepaald door de grillen van de president. Diens economische politiek, die zeventien jaar lang dankzij forse leningen van onder meer Rusland kunstmatig kon worden voortgezet, knaagt nu aan de basis van het autocratische systeem.

Jarenlang was de Wit-Russische bevolking op de hand van Loekasjenko, omdat er een schijn van welvaart werd gerealiseerd, waarin iedereen min of meer even arm was en onrechtvaardige inkomensverschillen zoals in Rusland niet voorkwamen. Veel Wit-Russen waren er bovendien trots op dat Loekasjenko de Russische oligarchen buiten de deur had weten te houden, die alle productiegoederen voor spotprijzen opkochten, zoals in Rusland na 1992 gebeurde.

Maar met het verstrekken van de Russische leningen is ook daar een einde aan gekomen. Moskou eist namelijk als wederdienst dat Loekasjenko een deel van het staatsbezit – tegen bodemprijzen – privatiseert. De enigen die genoeg geld hebben om dat te kopen zijn juist die Russische oligarchen.

Herstructurering van de economie leidt bovendien tot drastische sanering en massaontslag. De afgelopen maanden zijn er al 600.000 mensen op straat gezet. Op een bevolking van 10 miljoen is dat veel.

Na een jarenlang opbouwen van een façade van welvaart en stabiliteit, waarin voor persvrijheid en oppositie geen plaats was, komt nu een failliet politiek en economisch systeem boven water. Hoe lang dat zich nog kan handhaven ligt mede in handen van het IMF en Rusland, die beide om verschillende redenen geen belang hebben bij een instabiel en wankelend Wit-Rusland.