ANC-jeugd: mijnen nationaliseren

De machtige jeugdliga van het regerende ANC in Zuid-Afrika dringt aan op nationalisatie van de mijnbedrijven om hun revenuen eerlijker te verdelen. Tegenstanders wijzen op de economische risico’s. De ANC-top dubt.

De vijfduizend afgevaardigden op het congres van de jongerenafdeling van het ANC kunnen hun ogen nauwelijks openhouden als voorzitter Julius Malema hen toespreekt. Hij doceert over de geschiedenis van het ANC, verklaart en passant imperialisten de oorlog en strooit met wat citaten van Che Guevara en Nelson Mandela.

Anderhalf uur lang spreekt de omstreden jeugdleider over de noodzaak om na de politieke bevrijding in 1994 de zwarte bevolking van Zuid-Afrika nu ook economische vrijheid te geven. Naar schatting 40 procent van de zwarte jongeren is werkloos; de bedrijven zijn nog overwegend in handen van blanken.

Malema’s oplossing: nationalisatie van de rijke mijnen.

Geen land in de wereld heeft zoveel bewezen voorraden mineralen als Zuid-Afrika, naar schatting ter waarde van 2.500 miljard dollar. De hypermoderne mijnindustrie draagt 8 procent bij aan het bruto binnenlands product en verschaft direct en indirect aan ongeveer een miljoen mensen werk.

Dankzij de ANC-jeugdliga, die in 2009 nationalisatie op de agenda zette, is er volgens Malema nu „grote consensus” in het ANC over de nationalisatie van mijnen „en andere strategische sectoren van de economie”. Een daverend applaus is zijn deel.

Malema baseert zich op het ‘Freedom Charter’, het beginselprogramma van het ANC uit 1955. „De minerale rijkdommen onder de aarde, de banken en de monopolies zullen in handen van de bevolking als geheel komen”, staat daarin.

Maar toen ANC-leider Nelson Mandela in 1990 vrijkwam uit de gevangenis, was de wereldorde na de val van het communisme net even op zijn kop gezet. In reactie daarop zou Mandela zich hebben laten overtuigen tot een meer marktvriendelijke economische politiek en het overjarige ANC-dogma hebben laten varen.

Malema daagt de huidige leiding van het sinds 1994 regerende ANC uit om het Freedom Charter af te stoffen en alle mijnen in handen van de staat te brengen. Als president Zuma de jongeren niet tegemoet komt, suggereert de kingmaker van het ANC, dan kan hij een tweede termijn als president wel vergeten.

Zuma heeft zijn verkiezing tot ANC-leider (en het afzetten van voorganger Thabo Mbeki) te danken aan de ANC-jeugdliga en de traditionele bondgenoten van het ANC in de vakbeweging en de communistische partij. „Dat maakt de huidige discussie zo gevaarlijk”, zegt mijnspecialist Peter Leon, partner bij het grote advocatenkantoor Webber Wentzel.

Leon: „Het debat gaat niet meer slechts over nationalisatie, maar ook over de politieke toekomst van president Zuma.” Dat Malema nu al twee jaar zijn gang kan gaan, toont volgens Leon dat Zuid-Afrika gebrek aan krachtige leiders heeft. „Dit was onder Mbeki nooit gebeurd. Hij was lang niet perfect, maar hij wist dat dit soort populistische discussies de economie schade zou toebrengen.”

Terwijl de race om grondstoffen in Afrika in volle gang is, is de mijnsector in Zuid-Afrika in de problemen. Kredietbeoordelaar Moody’s maakt zich zorgen over „politieke risico’s” in Zuid-Afrika die investeringen frustreren. Het land bezit 90 procent van de platinavoorraden in de wereld. Maar die sector groeide sinds 1990 met slechts 4 procent, becijferde Citi Bank.

Bestuursvoorzitter Cynthia Caroll van AngloAmerican, de grootste particuliere werkgever van Zuid-Afrika, waarschuwde eerder dat voorstanders van nationalisatie „valse profeten” zijn die „de weg naar de ondergang bepleiten”. Caroll: „Mijnbedrijven zullen niet meer investeren als ze niet zeker kunnen zijn dat de investeringen die ze doen veilig zijn.”

Een deze week op het documentairefestival van Johannesburg gepresenteerde film met de titel Mining for Change gooide olie op het vuur. De film, gemaakt door een Malema- sympathisant, toont hoe de mijnen hand in hand met het apartheidsregime de mijnwerkers uitbuitten en laat zien dat alleen een klein groepje blanken van de rijkdommen geprofiteerd heeft.

Al voor de kolonisatie deden inheemse Zuid-Afrikanen aan mijnbouw, romantiseert de film, maar de westerse indringers hebben de rijke grondstoffen afgepikt. Als de mijnbedrijven naar de staat gaan, dan kunnen meer jongeren aan het werk geholpen worden, zegt Malema in de film, en neemt de armoede af.

Maar om de mijnbedrijven uit te kopen, rekent de succesvolle zakenman Cyril Ramaphosa voor, moet de overheid 200 miljard euro compensatie betalen voor investeringen die sinds de ontdekking van diamant in 1866 en goud twintig jaar later zijn gedaan. En dat geld is er niet.

Voor Malema blijkt dat geen bezwaar. „Waarom moet ik betalen voor wat ik bezit? Dit is van mij. We gaan niet kopen wat van ons gestolen is”, zegt Malema in de film. „Het is alsof iemand mijn auto steelt en ik dit aan de politie meld en ze mijn auto terugvinden in Soweto met nieuwe velgen en lederen bekleding. Moet ik dan terugbetalen voor mijn eigen auto, omdat deze man in de auto heeft geïnvesteerd?”

Voor nationalisatie zal eerst de grondwet uit 1996 aangepast moeten worden, zegt Leon. Voordat het apartheidsregime de macht wilde overdragen aan de meerderheid van de bevolking, wilde het eerst de garantie dat bezittingen veilig zijn.

Malema, die ook al heeft aangegeven net als in Zimbabwe de ‘gestolen’ landbouwgrond te willen opeisen, meent dat een grondwetswijziging geen probleem is. Hij noemt Mozambique en Angola, waar bevrijdigingsbewegingen na de onafhankelijkheid meer dan 75 procent van de stemmen kregen. Het ANC haalde in 2009 bij de laatste verkiezingen 65 procent. Het heeft tweederde nodig om de grondwet aan te passen.

Malema is ervan overtuigd dat het ANC op zijn laatste congres, afgelopen september, heeft ingestemd met nationalisatie. Maar de leiders van de moederpartij ontkennen dat. Op verzoek van de jeugdliga heeft de partij wel een onderzoek gelast naar nationalisatie in andere landen. De minister die verantwoordelijk is voor mijnbouw, Susan Shabangu, zegt bij herhaling dat nationalisatie „in mijn leven niet staat te gebeuren”.

De machtige mijnbonden hebben ook bedenkingen. Voorzitter Frans Baleni van de National Union of Mineworkers roept op tot een „volwassen debat” zonder „politieke ondertoon”. Hij vreest bij nationalisatie voor de pensioenen van honderdduizenden (ex-)mijnwerkers. Zij aan zij met Malema herhaalt Zuma dat het ANC nationalisatie onderzoekt. In december 2012 wordt de uitkomst daarvan verwacht.