Waar keek je naar bij een hoorspel?

Hans Pars: Goed afgestemd. 100 jaar radio. Scriptum, 368 blz. € 19,90

Waar keken de mensen naar als ze naar de radio luister-den? Op die vraag is nooit een goed antwoord gegeven. Wie het televisieloze tijdperk nog heeft meegemaakt – toen het amusement voor het hele gezin uit een radiotoestel kwam dat centraal in de huiskamer stond – weet het meestal niet meer. Tja, waar keken ze eigenlijk naar als er een nieuw hoorspel werd uitgezonden, als een radio-orkest de laatste succesnummers speelde en als een radiokomiek het hele land aan het lachen maakte? Naar de huisgenoten, naar het plafond, naar de radio zelf?

Het fotoboek Goed afgestemd, uitgegeven op het formaat van een transistorradio met ronde hoeken, laat diverse mogelijkheden zien. Zo zien we een boerengezin dat anno 1933 in een kring bij de kachel zit. Eén dochter kijkt naar de mand met aardappelen waarvan ze er een schilt. Maar alle anderen – vader, moeder en de drie andere kinderen – kijken naar de radio waaruit blijkens het bijschrift de Mededelingen voor de Land- en Tuinbouw komen.

Op een andere foto zit een jonge huisvrouw te luisteren terwijl haar blik gericht is op het borduurwerkje op haar schoot. En op reclamefoto’s voor een nieuw Philips-model uit 1954 zien we een en profil gefotografeerde jongedame die haar linkeroor naar de radio heeft gewend, en een klein meisje dat heel dicht op het toestel is gekropen. Haar beide ogen zijn geconcentreerd gericht op het houtsnijwerk rond de luidspreker. Kortom: wie naar de radio luisterde, kon alle kanten uitkijken.

Intussen is de mensheid ook decennia lang bezig geweest de radio mobiel te maken. Zie het heertje met slobkousen dat in 1924 voor de fotograaf een wandelingetje maakt met een wandelstok waarin een antenne was verstopt, en zie de draad die uit die stok en over zijn overjas naar zijn koptelefoon loopt. Dat was nog geen ideale vinding, want het radiosignaal was alleen ‘over zeer korte afstand’ op te vangen. In 1936 was men alweer iets verder: daar zitten drie jongedames op een bankje, elk met een radiootje in de vorm van een handtas.

De verrassingen zijn dus niet van de lucht, in dit dikke prentenboek met montere tekstjes van Hans Pars en bijna tweehonderd wondermooie beelden uit het Spaarnestad-fotoarchief. Helaas niet chronologisch gerangschikt (de willekeurige volgorde is mij een raadsel), maar wel buitengewoon bezienswaardig.