Vrolijke guerrilla

De Finse stad Turku is dit jaar een van de culturele hoofdsteden van Europa. De organisatie wil zoveel mogelijk mensen mee laten doen, van burgers tot toeristen. Op het programma onder meer de musical ‘Hair’ uitgevoerd door mensen van middelbare leeftijd en een koor dat liedjes zingt in de nachttrein.

Gedichtjes op de papieren handdoeken in het toilet. Een koor dat slaapliedjes komt zingen in de nachttrein, of een taxichauffeur die uitbarst in een aria. Schoonmaakmachines die op het grote marktplein een ingewikkelde choreografie uitvoeren. Iemand die op de bus stapt en zijn medereizigers als een volleerde reisgids begint uit te leggen wat er allemaal te zien is.

Dat kan je allemaal overkomen in Turku, de oudste stad van Finland en eeuwenlang de belangrijkste. De stad ligt in het westen van het land, met een prachtige archipel van 20.000 eilandjes voor de deur, en is dit jaar Culturele Hoofdstad van Europa – samen met Tallinn, de hoofdstad van Estland, 170 kilometer verder aan de overkant van de Finse Golf. Zingen in de taxi of in de trein, dat onderstreept de manier waarop Turku hieraan invulling wil geven. Mensen verrassen met ‘guerrillakunst’ op onverwachte plaatsen. Hen laten meedoen ook. Wie een leuk idee heeft in dit genre, kan terecht bij het kunstenaarscollectief Turku365 voor praktisch advies en professionele ondersteuning.

„Cultuur lijkt gaandeweg iets te zijn geworden voor vrouwen van middelbare leeftijd. We proberen andere soorten bezoekers te trekken en meer mensen te laten meedoen”, zegt Saara Malila, woordvoerder van de stichting Turku2011, die alle projecten coördineert. „We willen niet alleen maar leuke projecten van kunstenaars die hiernaartoe komen, het geld pakken en dan weer weggaan. We willen de mensen erbij betrekken. Iedereen heeft voorstellen kunnen doen, en driekwart van onze projecten is op die manier aangedragen.” Zoals het idee voor een hard rock musical. Of de accordeon spelende worstelaars, of boottochtjes in de avond met een filosoof. En de suggestie om de musical Hair te laten uitvoeren door mannen en vrouwen van op z´n minst middelbare leeftijd, die op die manier hun jeugdherinneringen nog eens konden uitleven. Malila: „Mijn moeder heeft ook meegedaan, ze leefde helemaal op door de repetities. En nee, niemand is uit de kleren gegaan. Daarvoor was de cast te oud.”

Wat heb je eraan, culturele hoofdstad te zijn? En waarom zouden mensen een lange reis maken naar een voor de meeste Europeanen onbekende stad? Malila kan zich voorstellen dat niemand naar Turku reist om kalende Finnen rond te zien springen op de muziek van Hair. Maar dat was vooral voor lokaal, of hooguit nationaal gebruik. In de zomermaanden wordt het programma veel internationaler. Dan zijn er jazzconcerten in vuurtorens op de eilandjes voor de kust. Hoogtepunten op het gebied van de klassieke muziek zijn twee optredens van de sopraan Karita Mattila, die eindelijk weer eens in haar geboorteland komt zingen, en twee concerten onder leiding van Valery Gergiev. Vrijwel iedere dag zal er iets te doen zijn op de sfeerrijke terrassen langs de rivier de Aura, of op de rivier zelf. Zo hebben vijf kunstenaars zich laten inspireren door het oer-Finse instituut van de sauna, en werkende varianten hierop ontworpen. Een ervan heeft de vorm van een bolletje knoflook, een andere zal op de rivier drijven. Onder bepaalde voorwaarden kun je hier ook voor reserveren.

Turku verwacht met die concerten, tentoonstellingen en manifestaties vooral buitenlandse toeristen uit de directe omgeving te trekken. Zweden, Duitsers, mensen uit de Baltische staten – en Russen natuurlijk. „ Een van onze doelen is Turku weer op de kaart te zetten voor de Russen die via Petersburg naar Europa reizen. Voor hen is Turku een logische stop op de lijn Petersburg – Stockholm en dan verder naar het zuiden. We hopen dat ze niet meteen de veerboot nemen, maar een paar dagen blijven.’’ Een van de klappers, voor binnen- en buitenlandse bezoekers, is waarschijnlijk de regatta van 26 tot 28 augustus, waaraan tientallen grote oude zeilschepen deelnemen.

Maar ook Turku zelf biedt, als de stad haar winterjas heeft uitgedaan en het buiten niet meer zo guur is, als de lindebomen langs de Aura weer blad hebben gekregen en het ’s avonds scandinavisch lang licht blijft, de bezoeker veel verrassingen. De stad ontleent zijn naam aan een oud-slavisch woord voor marktplaats, turgu. Dat verwijst naar de strategische ligging op een aantal heuvels aan de monding van de Aura, een soort bruggenhoofd naar het achterland. Als onderdeel van het Zweedse koninkrijk was Turku eeuwenlang een belangrijk bestuurscentrum. Maar toen de Russische tsaar Alexander I in 1809 de baas werd over heel het huidige Finland, wilde hij een eigen stempel drukken op het land. De Duitse architect Carl Ludwig Engel kreeg de opdracht om Helsinki groots op te bouwen. De positie van Turku verzwakte, en de brand van 1827, die een groot deel van de houten huizen in de stad verwoestte, was de genadeslag. Dezelfde Engel herbouwde Turku na de brand, en liet met brede straten, een groot marktplein in het centrum en classicistische gebouwen zijn sporen na. Maar de meeste energie van Engel en de tsaar ging naar Helsinki.

Turku is nu de vijfde stad van Finland, achter Helsinki, Tampere en twee voorsteden van de hoofdstad. De rivaliteit met Helsinki is nooit helemaal verdwenen. „Toen wij de belangrijkste stad van het land waren, was Helsinki weinig meer dan een fort met wat hutten van vissers eromheen,’’ zegt Anu Salminen, die rondleidingen verzorgt. Door de brand zijn veel getuigen van de glorietijd verdwenen. Maar het kasteel en de kathedraal, die beide teruggaan tot de dertiende eeuw, staan er nog. In een kapel van de kathedraal staat bijvoorbeeld een zwarte sarcofaag met de resten van Karin Mansdotter, de dochter van een gevangenisbewaarder die in de zestiende eeuw koningin werd, als vrouw van de geesteszieke Zweedse koning Erik XIV.

Op een heuvel iets buiten het centrum ligt het ambachtsmuseum, dat in feite bestaat uit een hele wijk die bij de brand van 1827 gespaard bleef en sindsdien intact is gebleven. Bij de haven getuigt een tot kunstacademie omgebouwde touwfabriek van 300 meter lang, volgens Salminen het langste gebouw van Scandinavië, van het belang van de scheepsbouw. Nog steeds: trots vertellen inwoners van Turku dat hier vorig jaar het grootste cruiseschip ter wereld van stapel liep.

Het zijn kleine feitjes die in de strijd worden geworpen om Turku op de kaart te zetten. Woordvoerder Malila weerspreekt de suggestie dat dit een Fins feestje is met Europees geld. Van de vijftig miljoen euro op de begroting komt slechts een schijntje uit Brussel. Dat is de 1,5 miljoen euro van de Melina Mercouri prijs, vernoemd naar de Griekse zangeres en minister van Cultuur die het initiatief nam voor de Europese culturele hoofdsteden – en Athene als eerste op de lijst zette. „Ruwweg komt eenderde van ons budget van de gemeente, eenderde van de Finse staat, en een derde uit sponsoring, giften, kaartverkoop en souvenirs.’’

Hebben de Ware Finnen de sfeer niet een beetje verpest? Die kregen in april bijna twintig procent van de stemmen met een ongekende felle anti-Europese campagne. Finland werd even de dwarsligger binnen de Europese Unie, niet echt een aanbeveling om er cultuur te komen snuiven. „De Ware Finnen hebben vreemde ideeën over cultuur en willen daar weinig geld aan uitgeven’’, zegt Malila. „Maar onze begroting was al helemaal rond, dus wij hebben er geen last van.’’ En voor de toekomst is ze ook niet bang. De partij heeft zichzelf in de kabinetsformatie buitenspel gezet, omdat ze niet akkoord kon gaan met financiële garanties voor Portugal die andere partijen wel willen geven.

De stichting Turku2011 wil drie dingen bereiken: zoveel mogelijk mensen laten meedoen; Turku bekender maken; en bijdragen aan het welzijn van mensen. Het modieuze ‘wellness´ staat in de officiële doelstellingen van het culturele programma.

Daarom hebben artsen de bloeddruk onderzocht van bezoekers van de plaatselijke Hair-voorstellingen. Het onderzoek loopt nog, maar de eerste resultaten suggereren dat het goed is voor een mens om naar het theater te gaan – overigens is dat bloeddrukexperiment niet herhaald bij de hardrockmusical. De artsen in Turku kunnen hun patiënten dit jaar ook een ´cultureel recept’ geven: een gratis kaartje voor een voorstelling. Iedere arts heeft een paar van die kaartje gekregen. „Sommigen delen ze gewoon uit, anderen kijken heel serieus of iemands gezondheid erbij gebaat zou zijn’’, zegt Malila. „Dat is ons motto voor dit jaar: cultuur doet je goed, het helpt je je geest te openen voor iets anders.”

Turku Culturele hoofdstad. Het programma staat op de site turku2011.fi/en