Ruimtelijke ongelukken

Nederland heeft van oudsher een paar unieke karakteristieken waarover buitenlandse historici, politicologen en sociologen zich het hoofd breken: de verzuiling en de ruimtelijke ordening. Die verzuiling hield een land bijeen dat door geloofsovertuigingen eigenlijk diep was verdeeld. Planologie en volkshuisvesting ordenden een land dat te vol was om iedereen maar zijn eigen gang te laten gaan.

Aan de verzuiling kwam in het laatste kwart van de 20ste eeuw een einde. De ruimtelijke ordening is deze eeuw aan bod gekomen. Minister Dekker (Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, VVD) maakte in 2004 een begin met de ontmanteling van de centralistische planologie. Dankzij haar hebben gemeenten en provincies meer macht gekregen en wordt er meer prioriteit gegeven aan economische ontwikkeling.

Minister Schultz van Haegen (Infrastructuur en Milieu, VVD) zet die lijn nu verscherpt door met de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte. De decentralisatie gaat de volgende fase in.

De Rijksoverheid trekt zich terug op de planologie die voor de nationale economie en ecologie cruciaal is: in het jargon de ‘mainports’, ‘brainports’ en ‘greenports’. De rest wordt overgelaten aan provinciale en gemeentelijke overheden. Het aantal regelingen wordt teruggebracht van 39 naar 13 ‘nationale ruimtelijke regimes’. Het werd tijd hierin te snoeien. Het beleid is overwoekerd met regels die uitpakken als zand in de machine en lokale overheden in de weg zitten.

„Nederland dreigt vast te lopen. Het roer moet om”, zei Schultz. Dat klinkt stoer. Maar in feite gaat ze door waar Dekker was gebleven.

Dat wil echter niet zeggen dat haar beleid, dat zich nadrukkelijk richt op economische expansie en automobiliteit, geen gevolgen zal hebben. De angst voor ‘Belgische toestanden’ – een kakofonie van bouwsels – is wellicht wat overdreven. Op talloze plaatsen wordt tegenwoordig al veel vrijer en naar de wensen van de burger gebouwd. En toch lijkt IJburg, om een voorbeeld te noemen, meer op Amsterdam dan op Vlaanderen.

Er ligt wel een ander gevaar op de loer. Door de herschikking van de ministeries bij de kabinetsformatie zijn de planologiedepartementen uit elkaar getrokken. Volkshuisvesting voelt zich verweesd op Binnenlandse Zaken. Landbouw & Natuur zijn ondergebracht bij Economische Zaken. En Ruimtelijke Ordening & Milieu moeten een plek veroveren bij het voormalige ministerie van Verkeer en Waterstaat. Het kost tijd om deze politieke en ambtelijke versnippering weer te stroomlijnen. Wie let er intussen op? In deze zware economische tijden, waarin lokale overheden met elkaar concurreren om bedrijvigheid en bewoners, zijn ruimtelijke ongelukken in stad en land wel degelijk denkbaar.