Bloot, bloedneuzen en leeuw Loeki aan 't kruis

De tentoonstelling Omslag! 85 jaar VPRO-gids is een feestje voor de liefhebbers.

„Bij de VPRO mag de cover weerbarstig zijn, ongemakkelijk, bizar.”

Op de allereerste VPRO-gids cover – van voorloper Vrije Geluiden – stond een kwart pagina advertentie van L. Terwal: een vertrouwd adres voor alle door u benoodigde radio-onderdeelen. Een advertentie, dat is in de 85 jaar dat de gids bestaat nog eenmaal voorgekomen. In de laatste week van 1995, met Kerst. Toen bestond het coverbeeld uit een full colour glossy advertentie voor Albert Heijn: flesje wijn met een kurkentrekker in kruisvorm en de tekst Alsof er een engeltje over uw tong piest.

Die eerste (radio)gids markeert de ingang van de tentoonstelling Omslag! 85 jaar VPRO Gids in het Graphic Designmuseum in Breda. Het is de start van een reis langs talloze voorbeelden van eigenzinnige en vooruitstrevende vormgeving. Een nostalgisch feestje met een hoog ‘voor de liefhebber-gehalte’, maar ja, is dat ook niet precies waar de VPRO voor staat?

De tentoonstelling is in feite de ruimtelijke vertaling van het boek VPRO gids covers, een kleine geschiedenis van de vpro-vormgeving aan de hand van enige honderden gidsomslagen van 1926 tot nu, dat de omroep voor de jubilerende gelegenheid heeft uitgebracht. Het lijvige boek is beknopt en fris vertaald in een kleine, overzichtelijke en kleurrijke expositie.

Ontwerpbureau Trapped in Suburbia hanteerde er de huidige VPROhuisstijl van Thonik voor. Met een hoofdrol voor de heldere kleuren groen, cyaan en geel, de schreefloze typografie en de driehoek en cirkel. Driehoeken fungeren als ruimtelijke vorm, de wanden steken met een punt in de tafelvitrines vol covers. De cirkels versieren de ronde letters in de begeleidende muurteksten.

Beeldtaal, daar draait het om. Het overzicht van VPRO-logo’s door de 85 jaar heen, in één oogopslag gepresenteerd, laat al zien dat de omroep veel van uiterlijk is veranderd, aangepast aan tijdgeest en mode.

De VPRO heeft altijd veel aandacht gehad voor vormgeving en typografie. En andersom, ontwerpers, fotografen en illustratoren werkten graag samen met de VPROgids. Waarom, dat wordt in de begeleidende tekst uitgelegd: „Bij VPRO mag de cover weerbarstig zijn, ongemakkelijk, bizar. Er hoeft zelfs geen VPRO op te staan. Vrijheid is het sleutelwoord voor illustratoren en ontwerpers.”

Die vrijheid, dat resulteert in legendarische covers, die elke VPRO-abonnee nog wel ergens in z’n geheugen zal hebben zitten. De chocoladereepcover (zonder de naam VPRO), de goudgelakte kalverhoefjes (Nederlands Film Festival), een kerstcover die in de vriezer gelegd moest worden om zichtbaar te worden en talloze Pinkpopvarianten.

Beter dan in het boek is het inzichtelijke overzicht van de belangrijkste ontwerpers die zich verbonden aan de omroep. Nog beter was geweest als je ook meteen kon zien in welke periode en hoe lang zij hun werk voor de VPRO maakten.

We zien prachtige illustraties van Typex, Stefan Verwey, Thomas Schats, Peter Pontiac, Sander Plug, Claudie de Cleen en de onnavolgbare onzingraphics van Martijn Engelbregt. Op de muren wordt een aantal thema’s uitgelicht, met steeds een voorbeeld groot afgedrukt. Mooie sterke beelden, nog sterker op kamerbreed formaat.

Een thema is ‘Taboes’, met bloedneuzen, geborduurd bloot, en reclameleeuw Loeki aan het kruis. ‘VPRO-iconen’ als Theo en Thea, Wim T. Schippers (Ronflonflon), Koot en Bie en Arjan Ederveen zijn meermalen op de gids geportretteerd. En de politiek is een terugkerend onderwerp, van gemeenteraadsverkiezingen tot kruisraketten en omroeppolitiek.

De beste categorie is toch nog altijd wel de gids die niet op een gids lijkt. In het boek wordt daar meer over uitgeweid. Zoals de gids waarbij de vakkenvullers in de supermarkt zich vergisten (‘we hebben geen gids ontvangen, enkel stapels van het blad Film Fun’). De gids die abonnees weggooiden met het oud papier omdat ze dachten dat het reclamefolder was. Of de gids die zoekraakte tussen de bladmuziek. Nog meer vermommingen Als Engelse tabloid, bijlage van Vrij Nederland, Hitweek, of Gouden Boekje.

Toch blijf je bij de tentoonstelling in Breda met een vraag zitten. Hoe het toch komt dat in alle verscheidenheid en ondanks die ongebreidelde vrijheid de covers toch zo’n sterk overeenkomstige beeldtaal hebben, zo’n eenvormige dwarsheid. In het boek wordt deze vraag beantwoord.

De productie van gidscovers verloopt namelijk al jaren volgens eenzelfde stramien, ongeacht wie er de leiding heeft. Vanaf 2008 is dat Beate Wegloop, die dezelfde werkwijze hanteert als haar voorloper Gitima van der Putten. Een werkwijze die, zoals beschreven, duidelijk maakt waar de ideeën vandaan komen. „Eens per week komen beeldredacteur, art director en hoofdredacteur samen om de inhoud van de gidsen van de komende weken door te nemen. Gezamenlijk bepalen zij wat het meest geschikte coveronderwerp is, hoe ze dat onderwerp verbeeld willen zien en wie dat zou kunnen maken.”

Ook de schetsfase erna gebeurt in overleg. Onbegrensde vrijheid, het blijkt toch redelijk ingekaderd. Wat het oplevert is een rijke historie van veel mooie namen, die de ideeën uitwerken van een beperkt aantal genieën, met een op den duur herkenbare gedachtewereld.

De achterkant van de gids, overigens, blijft buiten beschouwing. Achterwerk is al jaren voor hele volkstammen VPRO-tieners het speelterrein. Hun vraagraad- en ingezonden brievenrubriek. Maar daar is in 2008 al een heel boek aan gewijd.

Mist er dan nog iets? Misschien de animaties. De VPRO was een van de eerste omroepen die de omroepster vaarwel zeiden en de tijd tussen twee programma’s opvulden met grafische filmpjes waarin het logo de hoofdrol speelde. Bijvoorbeeld van Max Kisman – een echte VPRO-naam en er voor bekroond met de H.N. Werkmanprijs – die onderbelicht blijft op dit feestje. Misschien een onderwerp voor de 90ste verjaardagsviering?

tentoonstelling

Omslag! 85 jaar VPRO Gids

Graphic Design Museum Breda, t/m 28 augustus

Piet Schreuders, Beate Wegloop (samenst.) Vpro gids covers, uitgegeven door de VPRO € 24,95.