Zwaarlijvige huizen met een identiteitscrisis

Het Antwerpse Middelheimmuseum en Haagse museum GEM tonen deze zomer het vrolijke, maar kritische werk van Erwin Wurm.

Terwijl mijn hoofd paars aanloopt, probeer ik me uit alle macht te herinneren wat ik weet over Spinoza: voornaam Baruch, de Ethica, Sefardische Jood. Nee, ik bevind me niet in een tentamen filosofie, maar zit op een zondagmiddag bovenop een plateau in het Antwerpse beeldenpark Middelheim. Tussen de vaste beeldencollectie bevinden zich hier tijdelijk een twintigtal werken van de Oostenrijkse kunstenaar Erwin Wurm (1954). Waaronder ook enkele beroemde 0ne Minute Sculptures: ‘Beeldhouwwerken’ die ontstaan doordat toeschouwers een minuut lang instructies van Wurm uitvoeren: variërend van met ingehouden adem aan Spinoza denken tot je broek over je hoofd trekken en doodstil blijven staan. De ontstane ‘beelden’, enkel zichtbaar voor wie toevallig voorbij wandelt of een foto neemt, bezorgden de Oostenrijker wereldwijde bekendheid. Onder meer doordat de Red Hot Chili Peppers in hun clip Can’t stop een ode brachten aan Wurms werk.

Het werk van Erwin Wurm is een onderzoek naar de rekbaarheid van het begrip sculptuur. Wurm: „Ik wilde oorspronkelijk schilder worden, maar werd in de richting beeldhouwen ingedeeld. Ik begon me daar vooral te interesseren in het concept beeldhouwwerk. Welke voorwaarden bepalen of iets een beeldhouwwerk is of niet.” Zo wordt in de One Minute Sculptures de levensduur van beelden op de korrel genomen. „Tot vijftig jaar geleden werden beeldhouwwerken nog gemaakt voor de eeuwigheid, sommige van mijn werken bestaan slechts een minuut. Past dit niet meer bij deze tijd?” Ook Wurms fascinatie voor textiel en kleding, een terugkerend element in de Antwerpse tentoonstelling Wear me out, past binnen dit onderzoek. Volgens Wurm kan kleding, al dan niet gedragen, een sculptuur zijn. „Net zoals beeldhouwwerken uit de klassieke Oudheid eigenlijk hol zijn en enkel worden gedefinieerd door een dun laagje brons, kan je een laagje huid en kleding zien als een definiëring van een lichaam.”

Wurms zoektocht naar de grens tussen vorm en vormeloosheid in de beeldhouwkunst levert soms humoristische resultaten op. Huizen, boten, truien en auto’s zijn vaak buitenproportioneel en nemen de meest bizarre vormen aan. In Knitwear ceiling wordt een roze sweatshirt groot genoeg om een compleet plafond warm te houden en in Fat house blijkt een huis last te hebben van overgewicht. Achter al deze absurditeit schuilt een – weliswaar lichtvoetige – kritiek, bijvoorbeeld op de beperkte bewegingsvrijheid van een door uiterlijkheden geobsedeerde maatschappij. Wanneer je er binnenwandelt blijkt Wurms obese huis immers te lijden aan een tragische en tegelijk hilarische identiteitscrisis. „Waarom ben ik zo dik? Mij werd verteld dat een huis niet corpulent kan zijn. Dat is duidelijk, een huis kan niet corpulent zijn. Maar, ik ben toch een huis?” vraagt het de toeschouwer. Ook zijn de twee openingsbeelden van de tentoonstelling Big Psycho 8 en 10, reusachtige broeken waarin de dragers letterlijk gevangen zitten, behalve grappig best beangstigend.

Dat Wurm zeer goed weet hoe je het aangename en kritische combineert, blijkt ook uit het werk dat hij speciaal voor het Middelheimmuseum ontwierp. Wurm kocht oude kasten en tafels op en verbouwde deze tot stijlvolle Drinking Sculptures: zetels met bijzettafeltjes. Toeschouwers worden elke dag om vier uur uitgenodigd om een glaasje martini in te schenken en samen met een performer hierin uit te puffen. Wurm: „Ik hou ervan om te werken met gebruiksvoorwerpen. Ook het idee dat iets eerst een gebruiksvoorwerp kan zijn, vervolgens kunst wordt en daarna opnieuw functioneel is, spreekt mij aan.” Hij benadrukt dat het zeker niet de bedoeling is gewoon naar de ontwerpen te kijken, zoals de meeste bezoekers afgelopen zondag. „Het is echt noodzakelijk dat bezoekers participeren en drinken. De meubels zijn ook een verwijzing naar de reputatie van kunstenaars als alcoholici en bohemiens. Het werk is pas af als er iemand dronken onderuitzakt.”

Wear me out is gratis te bezichtigen in het Middelheimmuseum tot 25 september. Vanaf 25 juni loopt ook in het GEM, museum voor actuele kunst in den Haag, een tentoonstelling over Erwin Wurm met onder meer foto’s en videobeelden van One Minute Sculptures.