Een beetje als Forrest Gump in Cuba

Twee revolutionaire levens zijn verbeeld in twee zeer uiteenlopende strips.

De ene is verantwoord, de andere is rauw en subjectief. Beide zijn verbazingwekkend.

Zaterdag 5 maart 1960. De Duitse journalist Karl Mertens verslaat in Havana de herdenking van de slachtoffers van de aanslag op het vrachtschip ‘La Coubre’. Zowel Fidel Castro als Che Guevara is aanwezig. Mertens maakt foto’s van Castro en zoekt in het publiek naar Simone de Beauvoir en Jean-Paul Sartre. Naast hem staat ook Alberto Korda te fotograferen. Hij maakt twee foto’s van Che Guevara. Een van die portretten, de iconische foto ‘Guerrillero Heroíco’, werd kort na Che’s dood voorzien van verhoogd contrast en een rode achtergrond – het werd hét beeld van de Cubaanse revolutie.

Karl Mertens is een beetje de Forrest Gump van Castro, de stripbiografie van Fidel Castro die de Duitse tekenaar Reinhard Kleist maakte en die nu in vertaling is verschenen. Forrest Gump, omdat Mertens een verzonnen personage is dat ‘toevallig’ belangrijke gebeurtenissen bijwoont in het Cuba van de jaren vijftig en zestig. Zoals het fotomoment van Korda. Zoals, later in de stripbiografie maar eerder in de tijd, zijn verblijf bij Castro in het kamp in de Sierra Maestra. Batista is dan nog aan de macht.

Het verschil tussen Mertens en Gump is dat voor Gump een cruciale rol is weggelegd in het sturen van de geschiedenis (hij leert Elvis Presley dansen), terwijl Mertens is gecreëerd om een observator in de buurt van de geschiedenis te hebben. Eenmaal in Cuba (in 1958) dringt Mertens door tot de entourage van Castro en kan zo diens leven verslaan. Mertens ziet Cuba als een waarachtige democratie, een antwoord op het verwerpelijke kapitalisme van de VS. Hij blijft er zijn leven lang.

Kleist is de beste striptekenaar van Duitsland. In Nederland verscheen van hem onder meer Cash – I see a darkness, een prachtige stripbiografie van Johnny Cash. Castro is minder experimenteel dan Cash, maar in zijn tekeningen, opgebouwd uit losse streken zwarte inkt, is Kleist gegroeid. Ook de opbouw van de scènes is gracieuzer geworden.

Castro is een filmisch boek, maar is het verhaal ook betrouwbaar? Het ligt voor de hand het op principiële gronden oneens te zijn met iemand die in een biografie een fictief personage opvoert. Toch komt Kleist er goed mee weg. Volker Skierka, wiens Castro-biografie al her en der is vertaald, beschrijft in de inleiding hoe ‘waarschijnlijk’ een personage als Mertens is – dergelijke verhalen waren er echt.

Zo netjes verantwoord als Kleist is, zo rauw en subjectief zijn vader en zoon Breccia, die samen de stripbiografie Che tekenden op basis van een scenario van Héctor Germán Oesterheld. Het boekje verscheen al in 1968, een jaar nadat Che Guevara stierf, en het ademt van begin tot eind de verheerlijking die toen op haar hoogtepunt was. De strip van de drie Argentijnen werd na de staatsgreep in dat land verboden, Oesterheld werd in de jaren ’70 vermoord omdat hij lid was van de guerrillagroepering Los Montoneros. Vader Breccia begroef de strip in zijn tuin, gelukkig maar, want de geheime dienst had inmiddels de originele platen vernietigd.

De tekenstijl oogt modern, die van de zoon, die de laatste dagen van Che verbeeldde, nog vernieuwender dan die van de vader. Zo vermengt zoon Breccia realistisch getekende personages met boosaardige poppetjes: de militairen. Met de blik van nu is het verbazend dat de junta zo beducht was dat de bevolking van Argentinië aan de haal zou gaan met de ideologie van Guevara. Eigenlijk is de mislukking van de revolutie al verpakt in dit gecondenseerde verslag: Che sterft zonder zijn doelen bereikt te hebben.

Het besluit van uitgeverij Silvester om Che na ruim veertig jaar alsnog te vertalen en uit te geven is prijzenswaardig, vooral omdat het een mooi tijdsdocument is. Het werk van Kleist over Castro is ook geëngageerd, dicht op de huid, maar hij bewaart meer afstand tot de materie, waardoor het een interessanter boek werd.

Reinhard Kleist: Castro. Vert. Arend Jan van Oudheusden. Silvester, 288 blz. € 19,95

H.G. Oesterheld, A. Breccia, E. Breccia: Che. Vert. Arend Jan van Oudheusden. Silvester, 96 blz. € 19,95