Doe meningen niet altijd af als meningen. Objectieve moraal bestaat

Demonstratie tegen kruisraketten in 1981. Foto Vincent Mentzel

Gelovigen hebben het makkelijk. De Bijbel en Koran schrijven voor wat goed en fout is. Maar in de filosofie is dat geen uitgemaakte zaak. Toch belooft het 1.400 pagina’s tellende filosofieboek On What Matters van Derek Parfit uitsluitsel te geven over wat morele oordelen correct maakt.

De 68-jarige filosoof heeft zich goed ingedekt tegen kritieken. Manuscripten liet hij de afgelopen tien jaar circuleren in de filosofische gemeenschap. Niet alleen om formuleringen aan te scherpen, maar ook om overeenstemming te bereiken met de knapste koppen. “Dit is waarschijnlijk de belangrijkste publicatie over moraalfilosofie sinds Henry Sidgwick’s Methode van de Ethiek uit 1874″, schrijft collega-professor Brad Hooker.

Parfit meent dat de categorische imperatief van Immanuel Kant en het utilitarisme van Jeremy Bentham herzien moeten worden. Hij staat een nieuwe vorm van consequentialisme voor, waarin uit beide stromingen het beste wordt genomen. Tegelijkertijd stelt hij dat Kant en Bentham “dezelfde berg beklimmen aan verschillende zijden”.

Iets willen is niet altijd egoïstisch
Eigenlijk komt het erop neer dat Parfit vindt dat sommige morele oordelen net zo verdedigbaar zijn als de vergelijking ‘1 + 1 = 2’. Maar hoe logisch die rekensom ook is, zo moeilijk is het om oordelen op hun geldigheid te toetsen. Met een echte wet komt Parfit dan ook niet op te proppen, maar hij strooit wel met interessante voorbeelden.

“Sommige mensen denken: ‘Vrijwilligers doen vrijwilligerswerk omdat ze het willen doen. Doen wat we willen is egoïstisch, dus iedereen is altijd egoïstisch.’ Dit argument voor ‘psychologisch egoïsme’ is fout, omdat het woord ‘willen’ eerst in de enge zin des woords gebruikt wordt en daarna in de ruime. Als ik vrijwillig mijn leven opgeef om de levens van anderen te redden, dan is mijn daad niet egoïstisch, hoewel ik wel deed wat ik wilde.”

Het boek On What Matters staat vol met dit soort argumentatielessen. Volgens Peter Singer, hoogleraar Bio-ethiek aan de Princeton University, geeft Parfit ons de mogelijkheid om morele oordelen in discussies te verdedigen als objectieve waarheden. Singer merkt op dat Parfit dat aandurft met de stelling ‘rijke mensen moeten luxe inleveren om het voortbestaan van intelligent leven veilig te stellen’. In het klimaatdebat is dat omstreden. Maar met de argumentatieles over ‘willen’ is daar mogelijk een einde aan te maken.