Bezuinigen op een schatkamer

Het onderzoeksinstuut dat de nieuwe ontwikkelingen in de oude Nederlandse koloniën bestudeert dreigt tweederde van zijn budget te verliezen. En dat omdat de KNAW zes procent moet bezuinigen.

Tussen Jakarta, Sydney en Leiden voeren Indonesiëvorsers een opgewonden e-mailcorrespondentie. Tijdens een recente conferentie in Hawaiï dook het gerucht op dat het in Leiden gevestigde, wereldvermaarde Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) wordt opgeheven.

Dat is vooralsnog te veel gezegd. Wel heeft de directie van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), waarbij het KITLV is aangesloten, het Akademiebestuur voorgesteld het budget van het KITLV met zo’n tweederde te korten. Onder meer door zijn unieke collectie elders onder te brengen.

Het KITLV verzamelt sinds zijn oprichting in 1851 bronnen over geschiedenis, samenleving en culturen van Indonesië, Suriname en de Nederlandse Antillen. In de loop der tijd zijn de bibliotheek en de collecties van het KITLV uitgegroeid tot het belangrijkste documentatiecentrum over Indonesië. Jaarlijks komen onderzoekers uit de hele wereld, onder wie veel Indonesiërs, naar Leiden.

Toch is het KITLV geen koloniaal archief. De collectie uit de koloniale tijd vormt maar 20 procent van het bronnenbestand. Het merendeel is verzameld na 1950 en de medewerkers onderzoeken ook de maatschappelijke ontwikkelingen in hedendaags Indonesië en het Caraïbisch gebied. In 2005 beoordeelde een internationale visitatiecommissie het werk van het KITLV als ‘excellent’.

De collecties zijn juridisch eigendom van de Vereniging KITLV, die ze heeft aangelegd. Maar in 2001 is het economische beheer overgedragen aan de KNAW en werd het KITLV één van de 17 instituten van de Akademie. De Leidse antropoloog Peter Nas is voorzitter van de Vereniging KITLV. Nas: „Tot een half jaar geleden was onze verhouding met de KNAW uitstekend. Toen kreeg de Akademie te horen dat ze 6 procent moest bezuinigen. De bèta-instituten verzetten zich tegen een kaasschaafoperatie en toen bedacht de directie dat de bezuinigingslast maar moest worden afgewenteld op het met vijftig medewerkers relatief kleine KITLV. Twee weken geleden ontvouwde KNAW-president Robbert Dijkgraaf zijn plannen in een brief.”

Dijkgraaf rept niet van besluiten, maar van ‘verkenningen’. De directie moet nagaan of de uitgeverij KITLV Press kan worden ondergebracht bij een marktpartij. Ten tweede zal worden onderzocht in hoeverre de collecties van het KITLV dubbelen met andere bibliotheken. Daarna wil de KNAW de hele schatkamer van het KITLV onderbrengen bij het Internationale Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) in Amsterdam.

Nas: „Dan wordt het een dode bibliotheek. Het IISG zit aan een haven, ver van het Centraal Station. In Leiden zitten Indonesische en andere onderzoekers in hartje stad, op loopafstand van het station en met universitaire instellingen om de hoek. Bovendien stemmen de Universiteitsbibliotheek van Leiden en het KITLV hun aanschafbeleid al heel lang op elkaar af, zodat er niet dubbel wordt ingekocht.”

De derde verkenning geldt het KITLV-onderzoek. Nas: „De afgelopen jaren heeft de KNAW ons onderzoek enorm gestimuleerd. Nu willen ze dat evalueren en onderzoekers die de test doorstaan elders plaatsen. Na zo’n operatie is er geen KITLV meer over.”

Volgens Nas is een verhuizing naar Amsterdam in strijd met het convenant dat KNAW en KITLV in december 2000 hebben ondertekend. De Leidse historicus Cees Fasseur bevestigt dit. Hij onderhandelde destijds namens de KNAW met het KITLV. Fasseur: „In hoofdstuk I, Uitgangspunten, staat onder punt 2: ‘De locatie van het KITLV blijft Leiden.’ Dit convenant lijkt me bestuursrechtelijk deugdelijk en de KNAW kan er niet omheen.”

De geestelijke vader van de plannen is Theo Mulder. Hij is bij de KNAW directeur instituten en hoogleraar bewegingswetenschappen in Groningen. Gevraagd naar een reactie hamert hij er op dat er ‘nog niks is besloten’. „Dit is de tweede ronde van bezuinigingen. In 2008 is vrij fors ingegrepen aan de kant van de levenswetenschappen. Ik heb geleerd dat de kaasschaaf alle instituten beschadigt en een aantal instituten kan dit echt niet hebben. Maar voordat we überhaupt iets gaan doen is een gesprek met de vereniging noodzakelijk”