Kristalontvanger

Rob Biersma bespreekt elke week verdwenen dingen.

Zijn er ooit meisjes geweest die zelf een radio gebouwd hebben? Die met een soldeerbout en een hoopje elektronische onderdelen in de weer waren om een radioschema om te zetten in een werkend apparaat? Het Jongens Radioboek van Leonard de Vries, dat al voor de oorlog verscheen, maar vooral in de jaren vijftig een grote verspreiding kreeg, ging er onbekommerd van uit dat radio’s bouwen een mannenzaak was.

Je begon altijd met een kristalontvanger. Dat was een simpel radiootje waarvoor je zelf een spoel moest winden van dun koperdraad om een wc-rolletje. Je had een condensator nodig, een ‘kristal’ en een koptelefoon. Een lange koperdraad langs het plafond diende als antenne, een draad naar de waterleiding was de aarde. Afstemmen kon met een ijzeren staaf in de spoel. En het werkte! Je hoorde je eerste muziek, zonder stroom, zomaar uit de lucht geplukt!

Het kon beter als je een variabele condensator kocht bij Radio Kontakt of Aurora. Hilversum 1 en Hilversum 2 waren goed te ontvangen, op de middengolf uiteraard – FM was er nog niet. Onder de juiste weersomstandigheden waren ook buitenlandse zenders te horen.

Er verschenen al gauw bouwpakketten. Veel jongens zullen de Pionier-bouwdozen van Philips voor Sinterklaas gekregen hebben: radio’s bouwen was iets voor de wintermaanden. Het aardige van de Pionier-serie was dat je de verpakkingsdoos zelf als omhulsel van je radio kon gebruiken. De Pionier werkte niet met een ‘kristal’, maar met een germaniumdiode. Met uitbreidingsdozen kon je de ontvanger ombouwen tot transistorradio op batterijen. Gebiologeerd keek je naar je eerste transistor: de OC13. De Pionierdozen kon je zonder solderen in elkaar zetten – wel zo geruststellend voor moederlief die de schroeivlekken op de huiskamertafel al zag aankomen.

De firma Amroh in Muiden is jarenlang de drijvende kracht geweest achter de beginnende radioamateur. Niet alleen kon je er allerlei zelfbouwonderdelen kopen, ze gaven ook het Radio Bulletin uit, een tijdschrift voor radioamateurs. De meeste artikelen gingen jongens boven de pet, maar er zaten ook schema’s in voor een zeepdoosradio, handig om mee te nemen met kamperen.

De kristalontvanger werd weggevaagd door goedkope transistorradio’s. Op de middengolf is vrijwel geen zender meer te horen.