Iedere opera leidt naar oorlog en twist

Operazanger Placido Domingo (70) was gisteren in Nederland om prijzen voor zijn organisatie voor cultureel erfgoed uit te reiken. Een gesprek over ruïnes, opera en Johan Cruijff.

‘De stem van het cultureel erfgoed in Europa ‘(The Voice of Cultural Heritage in Europe) – zo noemt Europa Nostra zich, de organisatie die honderden organisaties en individuen in Europa verenigt om ons culturele erfgoed te beschermen. Daartoe voert Europa Nostra campagnes, lobbiet zij in Brussel en deelt zij jaarlijks prijzen uit voor excellente restauratie, bijzonder onderzoek of uitzonderlijke educatieve projecten. Gisteren, tijdens het jaarlijkse congres, reikte de nieuwe voorzitter van Europa Nostra, de wereldberoemde operazanger en dirigent Placido Domingo, de 27 prijzen uit in een tot de nok gevuld Concertgebouw in Amsterdam. Het nieuwe station van Antwerpen viel in de prijzen, houten kerken in Praag, de Bond Heemschut en BK City, de herhuisvestiging van de Bouwkunde faculteit in Delft in een 80 jaar oud pand.

,,Het is zo ongelofelijk belangrijk alle dingen te behouden die dat rijpe Europa samenbinden”, zegt de maestro vlak na zijn aankomst in Amsterdam. Het is half twaalf ’s avonds, Domingo heeft de hele dag in Parijs zijn rol in de opera El Postino gerepeteerd, maar aan slapen denkt hij nog niet. ,,Er is zoveel waardevols, niet alleen in de hoofdsteden van Europa maar ook in de allerkleinste uithoeken. Het is van wezenlijk belang dat organisaties als Europa Nostra dat erfgoed beschermen. Veel mensen geven zich er geen rekenschap van dat het er überhaupt is, anderen zijn bereid om dat erfgoed te laten onttakelen om andere redenen. We beleven moeilijke tijden, zitten middenin een economische crisis die de hele maatschappij treft, ook de gezondheidszorg, het onderwijs, de woningbouw. Dan gaan mensen zich afvragen of zulke dingen niet belangrijker zijn dan het beschermen van oude gebouwen en mooie landschappen. Ja, cultuur wordt dan als luxe gezien. Hoe groter de problemen, hoe sneller cultuur aan de kant wordt gezet. In de VS zijn privéfondsen van individuele burger heel belangrijk. Die mensen houden van muziek, hebben hart voor onderzoek, voor wetenschap. Sommigen willen gewoon iets goeds doen voor de samenleving, hun leven zin geven. Dat is ook een goede reden. Wat een enorme prikkel kan zijn, is een aantrekkelijke belastingwetgeving op dit punt, dat kan mensen echt over de streep trekken.”

Wat zou u tegen onze staatssecretaris van cultuur zeggen?

„Heel diplomatiek zou ik tegen hem zeggen dat ik de problemen wel begrijp, maar dat cultuur niet alleen vreugde brengt, maar ook werkgelegenheid. Er zijn juist economische redenen om orkesten, musea en theatergroepen niet af te breken of op te heffen”.

De Europese Unie en met name Androulla Vassiliou, de commissaris voor cultuur, steunt uw organisatie al jaren. Welke specifieke nieuwe mogelijkheden ziet u als nieuwe president van Europa Nostra de komende jaren?

,,Deze organisatie brengt al die schitterende plekken in Europa bij elkaar. Die zou ik willen inzetten voor cultuur, voor concerten en tentoonstellingen. Het gaat dan niet in de eerste plaats om activiteiten voor mensen die toch al naar concerten, toneelstukken en exposities gaan. We moeten juist mensen bereiken die nooit hadden gedroomd dat ze nog eens op zo’n plek zouden komen.”

Wie Europa zegt, zegt Brussel, economie, regelgeving. Maar Europa bestaat ook uit een enorm reservoir van verhalen, die overal echo’s achterlaten. U zingt die verhalen al uw leven lang.

„Iedere opera brengt ons naar conflicten, naar verhalen over oorlogen in de wereld. Neem Don Carlos van Giuseppe Verdi, een opera naar een Frans libretto, gebaseerd op het toneelstuk Don Carlos, Infant von Spanien van Friedrich Schiller. Het is een Duits verhaal met Spaanse elementen van een Italiaanse componist, het gaat over de inquisitie, over oorlog met de Vlamingen. Daaraan kun je al zien hoe Europees de opera is. Of Tosca van Puccini. Alleen al in die opera komen drie belangrijke plekken voor uit ons Europese erfgoed: in de eerste acte de kerk Sant’Andrea della Valle, in de tweede het Palazzo Farnese en tot slot het Castel Sant’Angelo, allemaal in Rome. In De vliegende Hollander van Wagner is Europa ook belangrijk en dan natuurlijk vooral de mysteries van de zee. Europa is in vergelijking met de andere continenten heel klein, maar kent zo’n enorme culturele rijkdom. De opera is geboren in Italië aan het hof van de koningen en is in de loop der eeuwen steeds populairder geworden. Maar nog niet populair genoeg, opera is duur. Toch proberen we van alles om jongeren ook naar opera te krijgen door uitvoeringen in de open lucht te organiseren, en vertoningen in grote bioscopen, rechtstreeks uitgezonden vanuit de grootste en belangrijkste operatheaters ter wereld.”

Een theater is overal een theater, heeft u eens gezegd. Zingt u niet het liefst op historische plekken, waar het zindert van geschiedenis?

„Ah, de openingsaria zingen in de Arena van Verona, dat is het meest intense gevoel dat ik ooit heb ervaren. Dat is cultuur voor de hele mensheid. Ik heb in Luxor de Aida gezongen, in de tempel van Karnak, dat is iets ongelofelijks, dat kun je niet onder woorden brengen. Ik had de rol van Radames, de kapitein die de oorlog wint voor Egypte, tegen Europa. De emotie die me toen in die tempel beving, kan ik niet beschrijven. Dat kan geen enkel theater evenaren. Dat geldt ook voor de Romeinse ruïnes in Baalbek, Libanon, waar ik heb gezongen. Een wereldwonder, eeuwenoud. Dat zijn plekken die niemand onberoerd laten en die absoluut beschermd moeten worden.”

In januari vierde Domingo zijn 70ste verjaardag. Hij leeft voor de muziek, aan stoppen denkt hij niet. Onlangs is hij zelfs weer even van register veranderd, van tenor naar bariton. „Ik wilde dolgraag Verdi’s Simone Boccanegra en Rigoletto zingen. Dat vereist een bariton. Nee, ik ben nooit een echte bariton geweest, ook vroeger niet. Ik zong toen de muziek van mijn ouders, de zarzuela. In dat genre is de bariton hoger dan in de opera. Ik ben een echte tenor. Dat neemt niet weg dat ik baritonrollen erg leuk vind, dus dan doe ik het. Ik zeg niet dat ik alles kan zingen, maar ik kan het op zijn minst proberen. Mensen vragen me steeds waarom ik op mijn leeftijd nog zing. Ik doe het uit passie, het is mijn leven, ik kan niet zonder.”

Binnenkort speelt hij de Chileense dichter en schrijver Pablo Neruda in Il postino, in het Theatre du Châtelet in Parijs, een opera van de Mexicaanse componist Daniel Catan, gebaseerd op de film van Michael Radford. Domingo: „Het is een fantastische ervaring gekleurd door een tragedie. Catan is twee maanden geleden overleden. We repeteren en denken aan hem. Hij schreef de opera speciaal voor mij. Neruda was een groot dichter, alleen erg ingewikkeld, ik begrijp zijn gedichten niet echt. Hij vocht voor rechtvaardigheid, moest in ballingschap gaan. Momenteel is er veel over hem te doen, over zijn dood. Sommigen denken dat hij is vergiftigd, dat wordt dezer dagen onderzocht. Ik kijk uit naar de voorstellingen, maar er is wel een ding dat ik niet leuk vind: Neruda had geen baard, dus ik moet de mijne afscheren.”

U gaat ook Sepp Blatter helpen om bij de FIFA orde op zaken te stellen.

„Ik was vereerd dat hij me vroeg, samen met Henry Kissinger en Johan Cruijff. Ik houd erg van voetbal, weet er veel van. Sinds 1970 ben ik bij alle world cups geweest, behalve in Argentinië in 1978. Al uw grote landgenoten bewonder ik enorm: Cruijff, Neeskens, Rijkaard, Van Nistelrooy. Joao Havelange was een goede vriend. Als ik iets kan doen om de FIFA weer op de rails te krijgen, dan ben ik daar zeker toe bereid. Het is dat ik nog zo druk ben met mijn muzikale carrière, maar anders zou ik graag zitting nemen in het bestuur."

Voor info: www.europanostra.org/ en www.placidodomingo.com