'Berlusconi vaart wel bij haat'

De Italiaanse journalist en schrijver Beppe Severgnini geeft premier Berlusconi nog een paar maanden. Je moet populisten met een glimlach tegemoet treden, zegt hij.

„De Italianen hebben eindelijk begrepen wie Silvio Berlusconi is”, zegt de Italiaanse schrijver en journalist Beppe Severgnini in een hotel in Leiden, „zijn verleidingstrucks, zijn grenzen en zijn egoïsme.” Severgnini is in Nederland voor de presentatie van zijn boek Berlusconi en de Italianen. Hij trekt van boekhandel naar boekhandel en onderwijst de Nederlanders over „het geraffineerde” populisme van Europese politici als Berlusconi, Poetin, Sarkozy. „En ook van Nederlanders die niet uit te vlakken zijn”.

Berlusconi heeft het moeilijk, maar Servergnini verwacht niet dat een referendum dit weekeinde – onder andere over de vraag of Berlusconi rechters kan blijven negeren in verband met ‘drukke werkzaamheden’ – de Italiaanse premier al de genadeklap zal geven. „Als ik moet wedden om een glas Palmbier in Leiden, dan geef ik Berlusconi nog maanden. Hij zal worden opgevolgd door een andere centrum-rechtse politicus, minister Giulio Tremonti (Economie) of Roberto Maroni (Binnenlandse Zaken). Deze zal dan aanblijven tot de verkiezingen in het voorjaar van 2013. De sleutel is in handen van de Lega Nord van Umberto Bossi. Die partij verliest veel en zou op die manier kunnen willen ingrijpen.”

Severgnini schreef diverse succesvolle boeken over Italië en de Italianen. Zijn blog Italians is geliefd. Hierin neemt hij de Italianen op humoristische wijze de maat en gaat hij met ze in discussie. Hij schrijft voor de Corriere della Sera en was van 1996 tot 2003 verbonden aan The Economist. Het blad opent deze week met een verhaal over Berlusconi: ‘De man die een heel land naaide’.

Heeft The Economist gelijk?

„De titel is heel hard. Dat had ik niet verwacht. Maar wat de laatste jaren in Italië is gebeurd, is heel ernstig. Van 2001 tot 2010 was de economische groei maar 0,25 procent per jaar. Alleen Haïti en Zimbabwe scoren slechter. Dit zijn feiten. Berlusconi heeft bijna die hele periode geregeerd.”

Waarom komen de Italianen niet in verzet tegen Berlusconi?

„In mijn boek noem ik tien redenen als verklaring voor het fenomeen Berlusconi en de jarenlange steun voor hem. Tijdens mijn lezingen neem ik vaak een fictieve ‘Berluscometer’ mee en poneer de stelling dat we allemaal iets van Berlusconi in ons hebben. Er zijn dan altijd mensen die boos ontkennen. Ik antwoord dan: ‘Ik geloof u pas als ik met uw vrouw, uw belastingadviseur en uw biechtvader heb gesproken.’ Meestal zwijgen ze daarna.”

U verklaart Berlusconi’s succes onder andere uit de T.I.N.A-factor. Wat bedoelt u daarmee?

„T.I.N.A staat voor: There Is No Alternative. De oppositie heeft jarenlang alles gedaan om te verliezen. Het speeksel spoot uit de monden van Berlusconi’s tegenstanders als ze hem aanvielen. Links was verdeeld en heel haatdragend. Nu is er in Milaan sprake van een glimlachende, compacte eenheid bij de oppositie. Dat is een probleem voor Berlusconi. Hij vaart wel bij aanvallen als die van The Economist of van een haatdragende oppositie. Dan kan hij zich als slachtoffer opstellen.”

Moet men populisten met een glimlach tegemoet treden?

„Ja, de kiezers die Berlusconi steunden willen niet worden weggezet als achterlijk. Ze willen niet haatdragend worden benaderd. Ze willen een glimlach, en met gezond verstand overtuigd worden. De oppositie moet hard in de inhoud zijn en zacht in de vorm.”

Wat heeft Berlusconi’s populisme ons nog meer geleerd?

„Minstens de helft van de burgers kiest een politicus zoals ze ook consumeren en winkelen: op een emotionele wijze gestuurd door impulsen. Sympathie, antipathie en angst, de onderbuikgevoelens spelen daarin een belangrijke rol. Berlusconi heeft dat als reclameman als geen ander begrepen. Tv is nog altijd cruciaal bij het bespelen van deze sentimenten. Internet kan daar nog niet tegenop. Je kunt mensen op basis van angst nog de dag voor de verkiezingen van mening doen veranderen. De democratie is hierdoor zeer kwetsbaar.”

Populistische politici ontwijken kritische journalisten. Heeft u Berlusconi wel eens gesproken?

„Nee. Toen hij de redactie van Corriere della Sera bezocht, zei hij dat journalisten en intellectuelen geen rol van betekenis meer spelen. Ik heb hem via de tv twee keer expliciet om een interview gevraagd, maar hij weigert. Hij heeft geen belang bij een interview aan kritische journalisten.”

Is Berlusconi schadelijk voor Italië?

„Zijn grootse feilen is dat hij geen leider is. Hij volgt de instincten van de Italianen. Checkt met steekproeven en peilingen wat ze willen en zegt dan wat ze willen horen. Deze manier van opereren is zeer schadelijk. Naties moeten worden bestuurd. Italië is al heel lang stuurloos.”

Hoe kan het dan toch dat iedereen Berlusconi een leider noemt?

„Hij heeft een wanhopige drang om geliefd te zijn. Hij is enkel uit op waardering, steun, applaus en glimlachjes. Een leider moet de moed hebben om impopulair te zijn en die ontbreekt bij hem.

„Silvio Berlusconi leeft in een psychedelische overkapte achtbaan. Zijn stemmingen slaan over van angst naar euforie, van bezorgdheid naar opluchting. Hij ziet het einde van de tunnel niet meer. En wij Italianen nu misschien wel.”