Tussen wijken en doordrukken

Krap acht maanden heeft het kabinet het gedoog- en regeerakkoord ontspannen in de grondverf kunnen zetten. Goedgemutst baande premier Rutte een weg voor een minderheidskabinet op zoek naar de meest originele meerderheden om macht te kunnen uitoefenen.

Die tijd lijkt nu voorbij. Met het massacongres van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), in Ulft, is de volgende fase begonnen in de machtsstrijd tussen lokale overheden en het Rijk, die ook kan doorsijpelen in de coalitiepartijen VVD en CDA.

Door het besluit van de gemeenten om de paragraaf over de sociale werkplaatsen eenzijdig uit het bestuursakkoord te halen, staat het hele regeringsbeleid op losse schroeven om bepaalde sociale voorzieningen naar lagere overheden te decentraliseren. Of lokale overheden die taken ook inderdaad krijgen, is onduidelijk.

De VNG deed in Ulft alsof het bestuursakkoord, minus de sociale werkvoorziening, een feit is. Minister Donner (Binnenlandse Zaken, CDA) zag het toch anders. „Niet helemaal is helemaal niet”, waarschuwde hij.

De regering staat voor de keus. Neemt ze haar verlies en zoekt ze een opening om de noodzakelijke bezuinigingen in redelijke harmonie te realiseren? Of claimt ze het primaat en dwingt ze haar plan met centrale wetgeving af? Donner liet het antwoord in het midden. Maar de Nederlandse bestuurlijke traditie kennende, zal het kabinet na een afkoelperiode wellicht voor het eerste kiezen.

Maar daarmee zou het weer nieuwe problemen over zich kunnen afroepen. Want het lokale verzet tegen de centrale overheid beperkt zich niet tot de sociale werkvoorziening en evenmin tot de oppositie. Ook in CDA en VVD klinken kritische geluiden. Het feit dat VNG-voorzitter Jorritsma, prominent lid van de VVD, geen extra concessies bij premier Rutte wist af te dwingen en besloot tot een deelakkoord is significant.

Datzelfde geldt voor de steun die de Amsterdamse wethouder Wiebes (ook VVD), dinsdag gaf aan een vakbondsstaking tegen de kortingen op openbaar vervoer in drie grote steden. Die positie komt niet alleen voort uit hun rol als lokaal bestuurder. Hun pragmatischer houding tegenover de bezuinigingsdoelstelling van Rutte heeft ook politiek effect. Het kabinet moet niet alleen buiten de eigen kring tegenstand zien te overwinnen, maar ook onder geestverwanten.

Hopelijk opteert het kabinet niet voor de makkelijkere weg om de discussie te ontwijken als die in VVD of CDA te lastig wordt. Want dan zou het regeerakkoord gaan lijken op Bestek ’81: een stuk papier. Aan zo’n hedendaagse variant op het CDA/VVD-kabinet van Van Agt/Wiegel zou de vergelijkbare coalitie van Rutte geen voldoening mogen beleven.