Trek je kleren weer aan, Mark

Voor het eerst in bijna een eeuw heeft Nederland een VVD-premier, en wat doet hij? Hij verkoopt zijn liberale ziel aan de duivel – en de SGP. Frénk van der Linden schrijft een open brief aan premier Rutte.

Als ik goed ben geïnformeerd, breng je ’s zomers vaak een weekje door in de Franse woning van VVD-coryfee Ben Verwaayen, topman van telecommunicatie-multinational Alcatel/Lucent. Met hem en andere geestverwanten rol je dan de witte hemdsmouwen op. Je trekt de stropdas losser en bespreekt — een goed glas sauvignon blanc onder handbereik — op vertrouwelijke toon je fouten en finest hours van het voorbije politieke seizoen. De terugblik op je eerste jaar als minister-president kan voor rechtgeaarde liberalen onmogelijk reden zijn om uitbundig het glas te heffen. Ik ben zo vrij om vooruit te lopen op jullie onderlinge debat en enkele discussiepunten aan te dragen.

Mark, laat om te beginnen tot je doordringen hoe het jouw voorgangers Wim Kok en Jan Peter Balkenende is vergaan. Kok besloot tot afgrijzen van zijn PvdA-achterban „de ideologische veren af te schudden”. Geen politieke analist of commentator is in staat om uit te leggen in welke zin de kabinetten van Kok Nederland sociaal-democratischer hebben gemaakt. Ook Balkenende zal de geschiedenis ingaan als een premier die ideologisch met lege handen stond. Hij bracht de CDA-filosofie terug tot holle frasen over normen en waarden. Knappe jongen die kan aantonen dat zijn Christen Democratisch Appèl een stempel heeft gedrukt op Nederland.

Jij zou het allemaal anders doen – beter, geprofileerder vooral, principiëler, daadkrachtiger. Het zou niemand ontgaan dat Mark Rutte als regeringsleider zou staan voor „de liberale kernwaarden”. Meer nadruk op het liberalisme was pure noodzaak, verkondigde je drie jaar terug al. „De vrijheid raakt in het gedrang.” Sterker: „het vrije woord lijkt het te verliezen”.

Met de verpakking van je politieke boodschap zit het wel goed. Vanaf het moment dat jouw gedoogkabinet van start ging, herfst vorig jaar, onderscheidde je je als de man met de juiste toon, de juiste maatpakken, de juiste glimlach en de juiste antwoorden op vragen van PowNews – „En? Nog geneukt?”. Je deelt een handkus, een kameraadschappelijke klap op de schouder of een charmant vermanend woord uit. Je beweegt je net zo gemakkelijk tussen Libelle-lezeressen als op een universitair symposium. Na brekebeen Balkenende ben je een verademing.

Inhoudelijk is het een ander verhaal – géén verhaal. Over het liberale gedachtegoed horen we je niet of nauwelijks meer, laat staan dat je het in de praktijk brengt. Nederland verlangt meer dan ooit naar een leider met een duidelijke, in daden omgezette visie. Van het onmachtig ‘herbronnende’ CDA valt voorlopig niets te verwachten. De PvdA kan maar niet kiezen tussen het good old sociaal-democratische geluid of een rechtsere koers.

Dit is jouw moment, Mark. Nu kun je laten zien wat het liberalisme vermag. In plaats daarvan gooi jij je zogenaamd dierbare „kernwaarden” te grabbel. Ik geef twee voorbeelden.

Je partijgenote Erica Terpstra introduceerde halverwege de jaren negentig het persoonsgebonden budget (pgb). Hiermee konden langdurig zieken en gehandicapten naar eigen keuze zorg inkopen bij mensen en instellingen. Zelfbeschikkingsrecht, geen collectieve benadering – liberaler kon het niet. Om te bezuinigen, wil je deze verworvenheid vrijwel geheel schrappen. De meeste chronische patiënten zullen niet langer zelf de regie kunnen voeren over hun leven. Ze worden weer afhankelijk van zorgverzekeraars.

Minister Donner (Binnenlandse Zaken, CDA) kondigde op de Dag van de Persvrijheid aan dat hij vermeend misbruik van de Wet openbaarheid bestuur (WOB) – die journalisten en andere burgers in staat stelt om officiële documenten van de overheid te verkrijgen – zal aanpakken. De „bestuursintimiteit” wordt te veel bedreigd. Jij onderschrijft het pleidooi van Donner. Veel WOB-verzoeken zouden „oneigenlijk” zijn. Ze leggen in jullie ogen een te groot beslag op het ambtelijke apparaat, „zonder proportionele winst aan openbaarheid”. Je opstelling noem ik pijnlijke zelfverloochening.

Voormalig VVD-leider Joris Voorhoeve en ex-staatssecretaris Gijs de Vries – je probeerde beiden vergeefs te behouden voor de partij – zeggen dat de VVD afscheid heeft genomen van haar beginselen. Ze vinden het onbegrijpelijk dat je in zee bent gegaan met Geert Wilders.

Bij alle verschillen tussen de PVV-leider en jou valt één overeenkomst me op. Jullie zijn bereid om ver af te dwalen van de liberale leer. Wilders, zelfverklaard hoeder van de vrijheid, bepleit met droge ogen een Koranverbod en een „kopvoddentaks”. De islam is „een fascistische ideologie”. „Gematigde moslims bestaan niet.”

Stel dat je Wilders wil tegenspreken, Mark. Dat zou heel eenvoudig kunnen. Je hoeft je politieke bloedbroeder alleen maar te citeren. Ga naar YouTube en kijk naar zijn optreden in de show van Barend en Van Dorp, een week of twee na 9/11. Daar verkondigde hij, als VVD-Kamerlid: „De islam, daar is niks mis mee. Het is een te respecteren godsdienst. De meeste moslims ter wereld, ook in Nederland, zijn goede burgers.” Van Pim Fortuyns verlangen naar een „koude oorlog tegen de islam” wilde Wilders niets weten. Hij beschouwde dat als „een verwerpelijke opmerking, omdat hij daarmee alle moslims op één hoop gooit”.

Je hebt Wilders’ politieke steun nodig, maar ik ben ervan overtuigd dat je zijn verbitterde, haatdragende houding verafschuwt. Waarom laat je hem dat niet af en toe voelen?

Je hebt al zo veel kansen gehad om te onderstrepen hoeveel waarde je hecht aan het liberalisme en het vrije woord. Historicus Thomas von der Dunk zou deze zomer een lezing geven voor de Provinciale Staten van Noord-Holland. Die werd gecanceld. Hij, dwarsdenker bij geboorte, bleek van plan om het politieke klimaat en de positie van de PVV te vergelijken met de jaren dertig, toen de politieke elite zich lafhartig had neergelegd bij het aanwakkerende populisme. Het besluit tot een spreekverbod werd mede genomen door VVD’ers in het organisatiecomité. Zij schaarden zich aan de zijde van Statenlid Hero Brinkman (PVV). Hij liet met zijn welbekende fijngevoeligheid weten dat hij Von der Dunk bij de enkels wilde afzagen. Waarom peperde jij je partijgenoten niet openlijk in dat de VVD qualitate qua op de bres staat voor vrijheid van meningsuiting?

Je hoefde slechts te verwijzen naar het artikel dat je in 2008 publiceerde in NRC Handelsblad, samen met collega-Kamerlid Atzo Nicolaï: „Door deze houding bevestig je het idee dat lichtgeraaktheid een deugd is. Maar ook grove en provocerende uitlatingen kunnen een functie hebben.” Jullie stelden vast dat „wordt onderschat hoe reëel het sluipende gevaar van de beperking van het vrije woord is. Het fundament van onze samenleving wordt erdoor aangetast. Vrijheid van meningsuiting is de basis waarop, of beter, de methode waarmee we onze samenleving ontwikkelen. Om vooruit te komen, zullen ideeën voortdurend moeten worden getest en beproefd.”

Mark, jij was toch een van de krachten achter de ‘vrijdenkersruimte’ in de Tweede Kamer? Jij wilde dat niemand de mond werd gesnoerd. Als je het verwijt van een dubbele moraal had willen vermijden, had je kunnen voorstellen dat Von der Dunk de gelegenheid zou krijgen om op die plek zijn verhaal af te steken.

Nee. Je zweeg. Het werd nog navranter. Bij de Eerste Kamer-verkiezingen sloot je een pact met de antiliberale, christen-fundamentalistische SGP, ook wel omschreven als „de poldertalibaan”. Hoe diep kan een liberaal door het stof gaan? Wat waren de gevolgen?

Verruiming van abortus en euthanasie wordt uitgesloten.

De winkeltijden worden niet verruimd – exit vrijemarktideologie.

Twee jaar geleden zei je: „Natúúrlijk moet het verbod op godslastering worden geschrapt. Dit geeft een onterecht privilege aan gelovigen.” Handig wees je de SGP en andere godsdienstigen erop dat zij baat zouden hebben bij zo’n wet. „Juist voor religieuze minderheden is verruiming van meningsuiting de beste garantie om hun geloof en hun opvattingen te kunnen blijven belijden en uit te dragen, hoe politiek incorrect die eventueel ook zijn.” Het verbod op godslastering blijft intact.

Geert en God – je blijkt bereid tot een monsterverbond met wie dan ook, Mark. Ik ben benieuwd waar je grens ligt en of je wel een grens hébt.

We horen sombere geluiden over de toenemende afstand tussen de burger en de politiek. Denk je dat een premier met een buigzame ruggengraat bijdraagt aan het versmallen van de kloof? Enkele jaren geleden schreef je in NRC Handelsblad: „Het werkelijke probleem is (...) het toenemende verschil tussen de door te veel politici gecreëerde verwachtingen en de weerbarstige werkelijkheid. Die niet waargemaakte verwachtingen leiden vervolgens tot negatieve reacties onder de kiezers. Een ervan is cynisme.” Precies, Mark, en in zo’n klimaat raken populisten met quasi-eenvoudige oplossingen aan de winnende hand. Zij zeggen: „Weg met de islam.” Lees: weg met de buitenlanders. Door intensief met Geert Wilders samen te werken, legitimeer je de haat jegens hele bevolkingsgroepen in dit land. Dat doe je vast en zeker onbedoeld, maar toch.

Hoe lovend je vriend Jort Kelder zich ook mag uitlaten over je snelgesneden colberts – als VVD’er draag je de kleren van de keizer. In strijd met al je dure beloften maak je Nederland niet liberaler, maar onvrijer. Wim Kok had tenminste de moed om zich bloot te geven, door te verklaren dat hij zijn ideologische veren afschudde. Jij wilt ons doen geloven dat je in vol ornaat ten strijde trekt – bevlogen, principieel –, maar in de praktijk sta je naakt. Wat resteert méér van je VVD-visie dan een optelsom van bezuinigingsmaatregelen? Snoeien op zorg, defensie, ontwikkelingssamenwerking, kunst en cultuur, enzovoorts – het is zakjapannerliberalisme, optellen en aftrekken. Een inhoudelijk idee, een moraal zit hier niet achter. Frits Bolkestein signaleerde jaren geleden dat de VVD g een eigen ethiek heeft. Nu jij regeert, is dat extra voelbaar.

Frénk van der Linden is journalist en schrijver. Hij presenteert het radioprogramma Kunststof.