Overvallen door een nieuwe wereld

In een kantoorpand speelt de voorstelling Before I sleep, een combinatie van performance en film gebaseerd op Tsjechovs Kersentuin. „De oude wereld is voorbij”, zegt de regisseur Tristan Sharps.

„Sorry, ik kan dit nu niet. Ik moet echt even.. sorry.” Vijf minuten na afloop van de doorloop van de locatievoorstelling Before I sleep staat de verslaggever weer buiten; tussen de spiegelglazen kantoorkolossen van de Amsterdamse Zuidas. Het afgesproken interview met de Britse regisseur Tristan Sharps gaat niet door. Sharps, klein en beweeglijk, ernstige, donkere ogen, moet eerst aan de slag met zijn acteurs. Er ging deze avond veel mis, staat op zijn gezicht te lezen, en zaterdag is al de première. Ziet hij nog wel kans om te slapen? „Not at all. Daarom noem ik het ‘Before I sleep’.”

Before I sleep is een combinatie van performance, film en installatie geïnspireerd op Tsjechovs De kersentuin (1904). Sharps maakte de voorstelling vorig jaar, maar speelt hem nu met een nieuwe cast, op een volstrekt andere locatie. Toen was het een in onbruik geraakte supermarkt; in het Holland Festival speelt de voorstelling nu in een kantoorpand op de Zuidas, ingeklemd tussen de megalomane torens van grote advocatenkantoren.

Dit decor, van geld, macht en efficiency, van spiegelglas en staal, past perfect bij Sharps’ interpretatie van De kersentuin. Daarin is de verarmde adellijke familie Ransjévskaja genoodzaakt haar landgoed met de geliefde kersentuin te verkopen. Het wordt gekocht door ondernemer Lopachin, vroeger de zoon van een horige van de familie. Waar nu roze bloeiende bomen staan, wil Lopachin huizen bouwen. De kersentuin zal worden omgehakt.

Het verdwijnen van oude waarden, de opkomst van een nieuwe wereld en de economische wraak van de onderklasse, al deze thema’s verwerkt Sharps in een mysterieus en vernuftig parcours van vijfduizend vierkante meter, verspreid over vier etages van het pand. Het traject gaat sluip-door-kruip-door via verduisterde, schimmige gangetjes, waar interieurs zijn nagebouwd of scènes worden gespeeld. Soms is dat een nostalgisch tafereel: een chique dame en een heer met hoed die, onder een weelderig bladerdek, op brocante tuinmeubeltjes thee uit porseleinen kopjes drinken. Dan weer zien we de vooruitgang: een helverlicht warenhuis waar dezelfde soort meubels in een plastic versie worden aangeprezen: „Topkwaliteit!”

„De kersentuin gaat over vernieuwing”, vertelt Sharps uiteindelijk per telefoon. „De wereld van de familie Ransjévskaja is voorbij, de nieuwe wereld behoort toe aan types als Lopachin. Maar Tsjechov oordeelt niet, hij toont slechts de verandering. Nu vinden dat soort veranderingen sneller plaats dan ooit: migratie, urbanisatie, massaproductie. Ik wil dat het publiek zich afvraagt wat de consequenties daarvan zijn. Het is een enorme aanslag op onze omgeving. En hoe sneller de opbouw, des te sneller de afbraak.” Dat idee visualiseert Sharps door het publiek eerst langs gloednieuwe fabrieksmeubels in het warenhuis te leiden en vervolgens langs een reeks kamertjes waar dezelfde meubels staan, maar nu alweer kapot, besmeurd en afgedankt. „De plekken waar we wonen en werken, het heeft allemaal een sterk aura van tijdelijkheid. Dat zie je hier ook op de Zuidas; allemaal mooie nieuwe gebouwen, maar ze worden niet gebouwd voor de eeuwigheid. Ik vraag me af wat dat doet met een mens, op spiritueel niveau.”

Centraal personage in Before I sleep is Firs, de bediende van de familie Ransjévskaja, die in De kersentuin eenzaam achterblijft in het landhuis nadat de familie vertrokken is. Bij Sharps doolt hij ontheemd door de gangen, zwerft door spectaculair vormgegeven zalen, zoekt beschutting in een bed in de meubelzaak en wordt daar met harde hand verwijderd. Sharps: „Firs is een representant van de oude wereld. Wij katapulteren hem een eeuw verder; de wereld is onherkenbaar veranderd, maar hij is dezelfde gebleven.” Je kan niet anders dan meevoelen met Firs.

Sharps ontkent dat hij een nostalgische voorstelling heeft willen maken. „Er komt ook veel goeds van vernieuwing en je kunt het sowieso niet tegenhouden. De oude wereld is voorbij, ook bij Tsjechov; niet voor niets is de kersentuin compleet verwaarloosd.” Maar door hoe de regisseur je blik stuurt, bekruipt je onmiskenbaar een gevoel van spijt. De ramen van ‘zijn’ gebouw bieden zicht op piepkleine betonnen balkonnetjes met spijlen. Op het terras van een hip café staan twee zielige planten in een pot. Als Sharps je dan binnen verrast met een prachtig beeld van een beknelde, maar fier bloeiende kersenboom, ben je weerloos tegen de weemoed.

Before I sleep van Tristan Sharps is t/m 25 juni te zien op het Holland Festival, in het FOZ-gebouw op de A’damse Zuidas. Inl. hollandfestival.nl.