Kroatië mag van Brussel bij de EU

Kroatië is klaar om de 28ste lidstaat van de EU te worden, zei de Europese Commissie vanmorgen. Streefdatum: 1 juli 2013. Wel moet justitie er nog flink worden verbeterd.

EU-uitbreiding draait om geloofwaardigheid, zei commissievoorzitter Barroso vanochtend, na een felicitatie aan de Kroatische bevolking. Na zes jaar „hard maar eerlijk” onderhandelen is de Europese Commissie ervan overtuigd dat Kroatië voldoet aan de voorwaarden voor toetreding. En dan is het aan de EU om ook geloofwaardig te blijven en de Unie uit te breiden.

Ook binnen de Europese ministerraad die daar op 23 en 24 juni over beslist, zal de discussie over geloofwaardigheid gaan: hoe en hoe streng moet Kroatië tot 1 juli 2013 in de gaten worden gehouden? Van de uitbreiding met Roemenië en Bulgarije in 2007 is geleerd dat het tempo van hervormen drastisch afneemt zodra een toetredingsdatum vastligt.

Frankrijk en Nederland willen aanvullende afspraken om de druk groot te houden. Vooral op het terrein van justitie en corruptiebestrijding is het werk nog niet af. Er is een serieus begin gemaakt met het vervolgen van hoge politici op verdenking van corruptie, onder wie oud-premier Sanader. Maar of deze en volgende regeringen daarmee doorgaan en of het lukt vóór toetreding een geloofwaardige staat van dienst op te bouwen, moet nog blijken.

Een tweede les uit de laatste uitbreidingen is dat niet alle criteria voor 100 procent te controleren zijn. Vooral het hervormen van de rechterlijke macht en corruptiebestrijding zijn moeilijk te meten. Hoe weet je zeker of een rechtszaak eerlijk is verlopen? Het resultaat van een slecht proces kan evengoed een veroordeling zijn als een vrijspraak. Of een rechter onafhankelijk is, zie je niet aan de buitenkant.

Toen Bulgarije en Roemenië bij de EU kwamen werd, onder meer na Nederlandse druk, het Coöperatie – en Verificatie Mechanisme (CVM) in het leven geroepen en opgelegd. Daarmee bleef de EC ook na toetreding toezicht houden op justitiehervormingen, corruptiebestrijding en in Bulgarije ook de aanpak van de georganiseerde misdaad. Als zwaarste sanctie bij slecht presteren kan de Europese samenwerking op die terreinen worden opgeschort. Hoewel de halfjaarlijkse rapporten altijd vrij kritisch zijn, is die sanctie nooit gebruikt: opschorten van Europese samenwerking zou de hervormingen alleen maar verder vertragen.

Non-gouvernementele organisaties en hervormers binnen de juridische macht in beide landen hebben dankbaar gebruikgemaakt van de rapporten om druk uit te oefenen op hun regering. Maar inmiddels klinkt er ook kritiek. De beoordelingen en ijkpunten zijn zo vaag dat je er alle kanten mee op kunt. ‘De EU wil het’, wordt door de Bulgaarse regering als reden gebruikt om „de weg door de juridische procedures af te snijden”, zegt bijvoorbeeld Assya Kavrukova, directeur van het Open Society Institute in Bulgarije. „Het CVM werkt inmiddels zelfs averechts.”

Volgens de Roemeense en Bulgaarse regering misbruikt Nederland de conclusies uit het CVM nu om de Schengen-toetreding van beide landen uit te stellen, al staan CVM en Schengen formeel los van elkaar.

Nationale parlementen van de lidstaten moeten het toetredingsverdrag te ratificeren. De kans dat dit niet gebeurt, is klein. De eisen aan Kroatië waren al hoger dan aan eerdere toetreders. En het besef leeft onder diplomaten dat als dezelfde criteria zouden worden toegepast op sommige oudere lidstaten, zoals Italië, deze de toetredingsdrempel waarschijnlijk niet zouden halen.