Wil de echte Modiano opstaan

Zijn moeder speelt geen rol in zijn werk. Over zijn vader vermeldt hij weinig. En over zichzelf is hij nogal gesloten. Patrick Modiano is dus niet blij met een nieuwe biografie.

Denis Cosnard: Dans la peau de Patrick Modiano. Fayard, 281 blz. € 23,90

Patrick Modiano: De horizon. Vertaald door Maarten Elzinga. Querido, 164 blz. € 18,95

Patrick Modiano schrijft altijd hetzelfde boek, heet het, met altijd maar dezelfde ‘petite mélodie’. Onzin, schrijft zijn eerste biograaf Denis Cosnard, geen enkel boek lijkt op een ander. Kijk maar eens naar de stijl, die veranderde van barok en direct naar ingetogen en sober. En ook in het genre zit beweging: Modiano begon met fictie, toen werd het autofictie, daarna autobiografie en sinds kort weer fictie. Let ten slotte eens op de ontwikkeling in de figuur van de vader, die in de eerste romans wordt neergezet als ambigu en aan lager wal geraakt, maar die langzaam wordt gerehabiliteerd; en op de moederfiguur, die lang in de schaduw bleef, maar in de laatste romans doelwit is geworden van harde kritiek.

Inderdaad. In de recent in het Nederlands vertaalde roman De horizon is de moeder een bron van angst en geweld. Op zijn tochten door Parijs is de hoofdpersoon, Jean Bosmans, voortdurend bang een roodharige vrouw ‘met een harde blik in haar ogen’ tegen te komen, ‘mijn moeder, als ik de burgerlijke stand mag geloven’. Ze draagt ‘een flessengroene regenjas van militaire snit’ en een wandelstok, waarvan ‘de ijzeren punt’ hem verwondt. Als hij haar tegenkomt, ‘met arrogant priemende kin’ en ‘loerende ogen’, vraagt ze hem om geld, dat ze ‘brutaalweg uit zijn handen grist’.

Louisa Colpijn, de moeder van Modiano, lezen wij bij Cosnard, werd in 1918 in Antwerpen geboren, in een gezin van havenarbeiders. Op haar 20ste wordt ze ontdekt door de Vlaamse filmproducent Jan Vanderheyden; ze krijgt wat filmrolletjes en speelt de hoofdrol in ‘Veel geluk, Monika’. Met een Duitse officier vertrekt ze naar Parijs, naar 15, quai Conti. Ze vindt werk bij de belangrijkste Duitse filmproductiemaatschappij in Frankrijk en maakt Nederlandse ondertitelingen. In oktober 1942 ontmoet ze Albert Modiano, een ondergedoken jood, die zich bezighoudt met vage handeltjes met de Duitsers, in de marge van de illegaliteit. In de herfst van 1944 verwekken ze hun eerste kind. ‘Ik ben dus een product van de mestvaalt van de bezetting’, citeert de biograaf Modiano, ‘van die bizarre periode waarin mensen die elkaar nooit hadden moeten ontmoeten elkaar hebben ontmoet en per ongeluk een kind hebben gemaakt. Ze hadden nooit een kind moeten krijgen, ik heb het altijd geweten’.

Modiano heeft in die beginfase van zijn schrijverschap altijd ontkend dat zijn moeder een rol speelde in zijn werk. ‘Het gaat tussen mijn vader en mij’. Cosnard laat zien dat de moederfiguur wel degelijk vanaf het begin aanwezig is geweest. Ze wordt al genoemd in zijn eerste romans, De plaats van de ster en La ronde de nuit, als de vrouw die op haar zoon wacht, bezorgd om hem is, terwijl hij haar op zijn beurt wil beschermen en wil helpen in haar onderhoud te voorzien. De vader heeft nooit op een voetstuk gestaan. Alleen al de naam die Modiano hem geeft in zijn eerste roman, Schlemilovitch, spreekt boekdelen. ‘Hij had activiteiten van min of meer financiële aard’, citeert Cosnard Modiano in 1975, ‘niet twijfelachtig maar wel schimmig. Ik zou er wel meer van willen weten, maar ik heb hem al meer dan tien jaar niet meer gezien. Om familieredenen.’

Strafblad

Cosnard laat zien dat Modiano in zijn eerste boeken cirkelt om thema’s die met het parcours van zijn vader te maken hebben: Parijs, collaboratie en de joodse identiteit. Veel aandacht geeft hij aan de zogenaamde ‘pijnlijke episode van het Dépôt’. In 1943 wordt Albert Modiano thuis opgepakt en afgevoerd naar het ‘Dépôt’, voorpost van transport naar een concentratiekamp. Iemand weet hem daaruit te bevrijden, wellicht ‘een man genaamd Eddy Pagnon’. Het is een autoverkoper met een strafblad, een collaborerend chauffeur van de Franse Gestapo, die na de oorlog wordt gefusilleerd. Cosnard laat zien hoe deze man en het raadsel van zijn vriendschap met Modiano’s vader echo’s afwerpt in zijn literaire oeuvre. ‘Een mythe krijgt vorm. De Geschiedenis wordt tegelijkertijd geschreven en opnieuw verzonnen.’

Cosnard begint zijn biografie met een constatering: Patrick Modiano is niet, zoals lang op de achterflap van zijn boeken heeft gestaan, geboren in 1947, in Parijs, maar in 1945, in Boulogne-Billancourt. Bovendien is zijn eerste naam niet Patrick, maar Jean. Op zich mag dat geen wereldschokkende mededeling lijken, juist in het oeuvre van Modiano waarin data en plaatsen zo’n belangrijke rol spelen, werpt zo’n ontdekking vragen op. Die stelt Cosnard dan ook allemaal. Wat betekent die keuze? Hoe heeft de auteur in de loop van de jaren op vragen daaromtrent gereageerd? Was het een marketingtruc, om zijn eerste roman te kunnen aankondigen als het werk van een 22-jarige?

Vasthoudend en gedetailleerd illustreert Cosnard Modiano’s zoektocht naar zijn identiteit. Zijn befaamde hakkelen in openbare optredens neemt ergere vormen aan als het gaat over zijn geboorteplek en over zijn leeftijd. Hij wíl niet geboren zijn in 1945, dat oorlogsjaar dat hem ‘martelt en onrustig maakt’, dat wordt geassocieerd met ‘stapels lijken en ruïnes’. En bovendien, zo schrijft de biograaf, is 1947 het geboortejaar van zijn broer Rudy, die in 1957 op tragische wijze is omgekomen en aan wie een groot deel van Modiano’s werk is opgedragen. De broer over wie hij nooit heeft willen spreken, maar die in zijn oeuvre alomtegenwoordig is.

Ook Jean Bosmans, de hoofdpersoon in De horizon, wordt naar zijn geboortedatum en geboorteplaats gevraagd. Hij geeft ze, ‘verrast’ en bovendien, de ‘echte’. Wie de biografie heeft gelezen herkent moeiteloos de thema’s en de context die de biograaf de revue heeft laten passeren. Een onzekere, zich bedreigd voelende man en dito vrouw, Margaret Le Coz, ontmoeten elkaar en verliezen elkaar weer. Dat mensen elkaar ontmoeten is op zichzelf al een wonder, echt contact is nauwelijks mogelijk: ‘mensen passeren elkaar vaak rakelings, maar in verschillende tijdtunnels’.

Huisnummers

Beiden zijn angstig, missen zelfvertrouwen, voelen zich schuldig, zoeken naar vaste grond onder de voeten. Zij is in Berlijn geboren, in Zwitserland op school geweest, uit Annecy gevlucht en probeert in Parijs een nieuw leven op te bouwen. Bosmans vergeet nooit huisnummers en straatnamen. In een boekje maakt hij notities van herinneringen die bij hem boven komen, ‘vluchtige ontmoetingen, naamloze gezichten, warrige, abrupt afgebroken episoden’. ‘Maar er was geen geheel, alleen fragmenten, deeltjes, sterrenstof.’ Bosmans en Le Coz raken betrokken bij een occulte groep van ‘zwarte magie’ in de rue Bleue, wat hun leven, dat net de zo gewenste rust kreeg, weer ontwricht. Toch zit er in deze roman een toon van hoop. Alleen de titel geeft al aan dat er zoiets is als een ‘horizon’, een toekomst. Bosmans verbaast zich er zelfs over dat hij ‘het woord toekomst in zijn hoofd heeft’. ‘De stille, verlaten straten van die wijk leken die avond op vluchtlijnen die allemaal uitkwamen op de HORIZON.’

Modiano zelf zal niet veel opgehad hebben met de biografie. Aandacht voor zijn persoon stelt hij niet op prijs. En wie zich bezighoudt met zijn werk komt al snel uit bij zijn persoon. Autobiografie en fictie zijn bij Modiano nu eenmaal innig met elkaar verbonden. Onlangs diende de schrijver zelfs een klacht in tegen Marie Lebey, die een roman schreef met de titel Oublier Modiano. In haar autobiografische roman bezoekt Lebey, die het werk van Modiano adoreert, alle adressen van huizen die in zijn oeuvre worden genoemd. Modiano zei diep geschokt te zijn door de manier waarop de schrijfster episodes uit haar eigen leven kruist met die van hemzelf, alsof ze iets met elkaar te maken zouden hebben. Op de website van Lebeys uitgever, Léo Scheer, staan foto’s van al die plekken. Ook die van het befaamde adres 15, Quai Conti, waar Modiano als jongen woonde en dat vaak in zijn oeuvre terugkomt. En ook van het Institut Saint-Joseph in Thônes, waar Margaret Le Coz uit De horizon op kostschool heeft gezeten.