Verkrachting rode draad in internationale strafzaken

Tijdens de oorlogen op de Balkan zijn 50.000 vrouwen verkracht, in Rwanda 500.000. Het Joegoslavië- en Rwanda-tribunaal heeft al veel daders vervolgd.

Het lijkt wel of Luis Moreno-Ocampo, hoofdaanklager van het Internationale Strafhof, bij elk onderzoek dat hij begint op zoek is naar bewijsmateriaal voor verkrachting. Niet voor verkrachting door losbandige militairen of rebellen, maar voor systematische verkrachting, die als wapen wordt ingezet in een oorlog. Dat Ocampo nu onderzoekt of de Libische leider Gadaffi onder zijn militairen viagra heeft uitgedeeld, past in die lijn.

Volgens Ocampo is verkrachting „een verwaarloosde misdaad”. In de rechtszaal klinkt bijna altijd emotie in zijn stem als hij vertelt hoe vrouwen en kinderen ten prooi vallen aan het geweld en daarna achterblijven zonder medische hulp, en door hun gemeenschap als oud vuil worden behandeld. Verkrachting speelt een belangrijke rol in zijn grootste zaak, die tegen de Soedanese president Bashir. Volgens Ocampo heeft Bashir zijn milities op de kampen in Darfur afgestuurd om vrouwen en meisjes systematisch te verkrachten. Doel zou zijn om de onveiligheid voor de ontheemden te vergroten.

Het proces tegen de Congolese militieleider Jean-Pierre Bemba draait voor een groot deel om verkrachting. Hij staat momenteel terecht voor aanvallen van zijn rebellen op dorpen in de Centraal Afrikaanse Republiek. Die zouden met de verkrachting van vrouwen, mannen en kinderen hebben willen voorkomen dat zij zich aansloten bij de tegenstander. Margot Wallström, VN-rapporteur voor seksueel geweld tijdens oorlogen, noemde het begin van dat proces vorig jaar „een mijlpaal” omdat het volgens haar laat zien dat het „niet om willekeurige daden van wat losgeslagen soldaten gaat”.

Verkrachting is al eeuwen een oorlogsmisdaad, die echter niet op grote schaal werd vervolgd. De Conventies van Genève (1949) beschermen burgers tegen verkrachting, gedwongen prostitutie en seksuele vernedering. Zij zijn echter alleen van kracht waar sprake is van een internationaal gewapend conflict. Bij de oprichting van het Joegoslaviëtribunaal in 1993 was nog niet duidelijk of de oorlog in Bosnië als zodanig zou worden aangemerkt. Daarom is verkrachting in het statuut opgenomen als misdaad tegen de menselijkheid, een categorie misdrijven die universeel kan worden vervolgd.

Bij het Joegoslaviëtribunaal kreeg de Bosnische Kroaat Furundzija tien jaar celstraf in de eerste zaak die louter om seksueel misbruik draaide. In de zogenoemde Foca-zaak werden drie Bosnische Serviërs tot gevangenisstraffen veroordeeld oplopend tot 28 jaar voor massaverkrachting tijdens de oorlog in Bosnië. In het proces tegen de Servische president Milosevic hebben de aanklagers geprobeerd om te bewijzen dat hij heeft aangezet tot massaverkrachtingen.

Verkrachting, mits systematisch toegepast tegen een bevolkingsgroep, kan ook als genocide worden vervolgd, zegt strafrechtexpert Anne-Marie de Brouwer (Universiteit van Tilburg). Het Rwanda-tribunaal veroordeelde hutu-burgemeester Jean Paul Akayesu tot driemaal levenslang. „In die zaak werd verkrachting als genocide vervolgd”, zegt De Brouwer.

Met de jurisprudentie van de Joegoslavië- en Rwandatribunalen kreeg Ocampo de ‘wapens’ in handen daders te vervolgen. Verkrachting is lang gezien als ongelukkig maar onvermijdelijk bijproduct van de oorlog, zegt De Brouwer. Maar het recht heeft zich razendsnelle ontwikkeld. Verkrachting, seksuele slavernij, gedwongen prostitutie, gedwongen sterilisatie, en ook mensen die niet ingrijpen bij verkrachting kunnen worden vervolgd, zegt De Brouwer.