Een performance van de onmacht

The Wooster Group speelt Tennessee Williams’ Vieux Carré op het Holland Festival. Bij een optreden in Dijon liep het publiek weg. „In Amerika is de ontvangst anders.”

Duister, dreigend, spookachtig: het befaamde gezelschap de Wooster Group uit New York, het toonbeeld van de internationale avant-garde van de jaren zeventig en tachtig, geeft in het Holland Festival een indringende versie van het toneelstuk Vieux Carré van de Amerikaanse toneelschrijver Tennessee Williams. In het hart van het toneelbeeld, omringd door een staketsel van buizen en videoschermen, zit een toneelacteur met ontbloot bovenlijf. Voor zich heeft hij een reusachtig toetsenbord waarop hij als een bezetene aan het schrijven is. De toetsen maken het ratelende geluid van een oude typemachine. Over zijn blote rug, buik en over de andere personages glijden erotische beelden van jongenslichamen, verwikkeld in intieme handelingen.

Williams’ toneelstuk is genoemd naar het oude kwartier, ook wel het French Quarter genoemd, van de Amerikaanse stad New Orleans. In de jaren dertig vertrok de toneelschrijver, in 1911 geboren in de staat Mississippi, dieper naar het zuiden. Hier vond hij de inspiratie voor een van zijn befaamdste toneelstukken, A Streetcar Named Desire (Tramlijn begeerte, 1947). Desire is de naam van een buitenwijk in New Orleans, en er reed een tram heen. Vieux Carré is een van Williams’ meest autobiografische toneelstukken. Hij situeert het in hetzelfde huis waar hij terecht kwam, 722 Toulouse Street. De jonge auteur worstelde met zijn homoseksuele aanleg en zijn schrijverschap, de twee cruciale thema's in Vieux Carré. De personages die Williams in Vieux Carré opvoert, kende hij uit het logement in New Orleans: een dementerende hospita, een aan tuberculose lijdende schilder, een vrouw uit de societykringen die lijdt aan leukemie en haar in seksueel opzicht ambigue geliefde die optreedt als bouncer (portier) in een nachtclub. Het extreemste personage is een homoseksuele fotograaf die orgies fotografeert. Deze foto’s wakkeren bij de hoofdpersoon, kortweg Schrijver genoemd, zijn fantasieën aan.

Voordat de voorstelling naar Amsterdam komt, speelde de Wooster Group in een laat middeleeuwse, tot theaterzaal verbouwde kerk in de Franse stad Dijon. Regisseur en oprichter van het gezelschap, Elizabeth (Liz) LeCompte, is meegereisd. De toeschouwers in Dijon konden de rauwe beeldtaal van de Wooster Group niet aan. Veel toeschouwers liepen weg. LeCompte zegt na afloop dat ze dat met lede ogen heeft aangezien. „Ik denk dat de ironie van de voorstelling de bezoekers ontgaat,” zegt ze zonder enig verwijt of oordeel. „Misschien heeft het er wel mee te maken dat ik protestants ben en dat we ons nu in een katholieke kerk bevinden,” voegt ze er licht ironisch aan toe. Ze vervolgt: „In Amerika is de ontvangst anders. Ik plaats de voorstelling in een entourage die associaties oproept met The Factory van Andy Warhol. De Schrijver deinst terug voor de libertijnse, vrijmoedig-seksuele atmosfeer in het huis.”

Voor de bezoekers in New York riep de uitvoering vooral „heimwee” op, zoals LeCompte zegt. „Homoseksualiteit is nu geaccepteerd, maar in de jaren zestig en zeventig niet, of althans veel minder. De mensen uit de gay scene kijken er zelfs met een zekere heimwee naar omdat wij iets belichten van de historie van de homoseksuele geschiedenis, van onderdrukking naar vrijheid en trots. Die stap moet het publiek kunnen en willen nemen om de uitvoering te begrijpen.”

In Amerika is Tennessee Williams een van de meest gespeelde schrijvers, mede dankzij de verfilmingen van Tramlijn Begeerte en Kat op een heet zinken dak. LeCompte: „Ik moet tegen die films vechten, want ze zijn altijd gemaakt door de juiste mensen op de juiste plek. Marlon Brando moest natuurlijk Stanley Kowalski spelen in A Streetcar. Ik heb alleen mijn eigen groep. Daarom kan een voorstelling van ons nooit helemaal volmaakt of gestroomlijnd zijn, want we werken anarchistisch en willen geen verguld resultaat brengen. Eerder rauwheid, hardheid. Vieux Carré is een performance van de onmacht.”

LeCompte en haar gezelschap vormen al meer dan dertig jaar lang de avant-garde in het theater. Kan dat? Kan het vooruitstrevende toneel uit de jaren zeventig dat in 2011 nog altijd zijn? „Of theater vernieuwd, avant-gardistisch of experimenteel is, dat is aan de toeschouwers, niet aan ons. Ik heb nooit vernieuwend willen zijn, dat woord behoort niet tot mijn vocabulaire,” antwoordt ze. „Mijn groep is als een kind gegroeid en wij groeien mee met de tijd. Ik ben eerder een architect. Tijdens het repeteren lezen de leden de tekst voor, en ik zie beelden. Dat wordt de voorstelling. Obsessief en openhartig. Precies zoals Williams Vieux Carré schreef.”

Vieux Carré door de Wooster Group. Westergasfabriek, Amsterdam. 11 t/m 13/6. Inl: hollandfestival.nl