Bezuiniging? Daar is van alles tegen te doen

De kabinetsplannen leiden tot veel protest. Van allerlei organisaties, in allerlei vormen. Hoe verzet je je tegen bezuinigingen? En, ook belangrijk, helpt het?

Waar bezuinigd wordt, is actie. Vandaag staakt openbaarvervoerpersoneel in Rotterdam wegens voorgenomen bezuinigingen, gisteren en eergisteren legden collega’s in Den Haag en Amsterdam het werk neer. In februari protesteerden leraren, politieagenten, vuilnismannen en andere ambtenaren omdat 10.000 van hun banen op de tocht staan. Een cortège van hoogleraren in toga gleed in januari langs de Hofvijver, als protest tegen 370 miljoen euro aan onderwijskortingen. Boswachters kleedden zich een maand eerder tot op het hemd uit wegens het kabinetsplan 60 procent te snoeien op natuurorganisaties.

18 miljard euro wil het kabinet bezuinigen. Dat dwingt allerlei organisaties van zich af te bijten. Hoe doen ze dat? Lobbyen bij politici? Handtekeningenacties? Met z’n allen demonstreren op het Malieveld?

Lobby en overleg, dát werkt, dachten ze bij Natuurmonumenten decennialang. Waarom ook niet? Het natuurbeleid was onomstreden. Er moest een netwerk komen van natuurgebieden voor behoud van planten- en dierensoorten, de Ecologische Hoofdstructuur. Daarover was iedereen het eens.

Toen kwam de klap: het kabinet-Rutte wil 300 miljoen euro op natuur bezuinigen, op een budget van 500 miljoen. Tino Wallaart, woordvoerder van Natuurmonumenten: „Onwezenlijk.” Zijn organisatie is gewend problemen om de tafel op te lossen, en dacht niet eerst aan actie. „Realiseert u zich dat er zes-tig pro-cent wordt bezuinigd?”, zei de Haagse lobbyist van Natuurmonumenten, Robbert Hijdra, tegen politici en ambtenaren. Veel effect had het niet.

Hijdra: „CDA, VVD en PVV gaven niet thuis. En dezelfde Landbouwambtenaren met wie we eerst prima samenwerkten, hadden het ineens over ‘geitewollensokkennatuur’.”

Sander Breur, voorzitter van de Landelijke Studentenvakbond, vindt lobbyen de beste manier om invloed te krijgen. „Je overtuigt bewindslieden met inhoudelijke argumenten. Maar het is ook soft. Als ik sprak met politici over de bezuinigingen op onderwijs, verwezen ze simpelweg naar de cijfers uit het regeerakkoord. Dan heeft alleen lobbyen geen zin.”

Weg dus uit de wandelgangen en achterkamers. Tijd om, zoals FNV-woordvoerder Harrie Lindelauff het noemt, „de verontwaardiging te mobiliseren.” Lindelauff: „Als lobbyen niet werkt, moet politici één ding duidelijk worden gemaakt. Dat ze niet alleen te maken hebben met de vriendelijke dames en heren van de belangenorganisatie, maar ook met een achterban.”

Beproefd middel om die achterban in te schakelen, zijn handtekeningenacties. Internet maakt het eenvoudig. Natuurmonumenten verzamelde in oktober „binnen enkele dagen” 80.000 handtekeningen tegen de bezuinigingen op natuur, studentenorganisaties overhandigden bij elkaar 250.000 stuks aan staatssecretaris Halbe Zijlstra (Onderwijs, VVD) tegen de kortingen op het onderwijs. En Hart voor Natuur – een coalitie van twintig natuurorganisaties – vergaarde begin dit jaar 56.000 steunbetuigingen om staatssecretaris van Landbouw Henk Bleker (CDA) terug te fluiten.

Hoe effectief zijn deze petities? Henk de Vries, een van de initiatiefnemers van Hart voor Natuur: „Hoe meer handtekeningen, hoe banger politici zijn om kiezers kwijt te raken. Ik kan me niet voorstellen dat politici daar níét over nadenken.” Breur van de studentenvakbond vindt petities juist weinig dwingend. „Zijlstra nam 250.000 steunbetuigingen in ontvangst, maar deed er niets mee.”

FNV’er Lindelauff weet hoe je een petitie kracht bijzet. „Kies een tastbaar voorwerp dat de pijn van de bezuinigingen symboliseert. Een ui, want de kabinetsplannen zijn om te huilen. De Studentenvakbond had 250.000 uien moeten lozen op de stoep van de staatssecretaris. Dat maakt indruk.” Bovendien krijg je media-aandacht en wordt de organisatie extra zichtbaar, zegt hij.

Een nieuwe strategie, in trek sinds een jaar of vijf, is framen. Het kiezen van een mediagenieke term om discussie over bezuinigingen naar je hand te zetten. Breur: „Het moet een woord zijn dat jouw zaak bepleit en zo aanstekelijk is dat media én medestanders het gaan gebruiken.” Dus gingen de studentenorganisaties in het najaar een avondje brainstormen. Doel: het vinden van een catchy term die Zijlstra’s plan om het collegegeld voor langstudeerders te verhogen zou diskwalificeren. Resultaat: de Halbe-heffing. Gebruik het woord en je bent niet meer neutraal. Wie is er nu voor een heffing?

Breur merkte dat ook anderen Zijlstra’s voornemen een heffing gingen noemen. „Bij het eerste NOS-debat voor de Statenverkiezingen spraken politici zelfs over een boete.” Of het heeft geholpen, is onduidelijk, maar begin april stelde Zijlstra de regeling een jaar uit.

De meeste media-aandacht blijft gereserveerd voor demonstraties. Maximale zichtbaarheid. Natuurmonumenten proefde in het najaar een „enorme bereidheid tot actie”. Morrende boswachters, ongeduldige vrijwilligers. De Nederlandse stadspleinen hadden al vol gestaan met mensen die ‘schreeuwden om cultuur’. Tino Wallaart van Natuurmonumenten: „We zeiden tegen elkaar: jongens, wanneer gaan wíj iets doen?” Boswachters meldden zich op het hoofdkantoor, er werd een actieleus bedacht – „Het kabinet kleedt de natuur uit” – en op een ijskoude decemberdag stond een groep boswachters in hemd en onderbroek op het Plein in Den Haag. Wallaart: „We kregen veel aandacht in de media. En ook in onze bezoekerscentra waren de reacties positief. We dachten: hier hebben we iets te pakken.”

Anderhalve maand later stonden op het Haagse Malieveld 11.000 protesterende studenten. Breur: „Ineens stonden de deuren bij de politici weer open. En in de aanloop naar de Statenverkiezingen reageerden de onderwijswoordvoerders heel snel op vragen die wij hun voorlegden.”

Op hetzelfde Malieveld stonden kort daarna tienduizend ambtenaren. Al bleven tastbare resultaten uit, Lindelauff van de FNV is tevreden: „In de krant en op tv ging het weer over de gevolgen van de bezuinigingen. Goed voor de vakbonden, en voor de ambtenaren zelf. Die kregen weer het gevoel dat ze ertoe doen,”

Actievoeren maakt ook kwetsbaar. Na de boswachtersactie verhardde de toon van de staatssecretaris. Natuurmonumenten „moest niet zeuren”. Lobbyist Hijdra: „Ineens besefte Bleker dat hij met een geduchte tegenstander te maken had.” Na nieuwe acties van Natuurmonumenten, in januari en februari, worden haar directeuren vaker bevraagd door Haagse en provinciale politici: past dat actievoeren wel bij je? Vervreemd je je niet van je achterban?

Nog een nadeel van demonstreren: het vreet energie. „Aan ons protest op het Malieveld gingen maanden fulltime voorbereiding vooraf”, zegt studentenleider Breur. „Direct erna heb ik een heel weekend alleen maar op bed gelegen. Het kostte onze organisatie weken om bij te komen.”

En dan is er nog dat allerlaatste machtsmiddel van de organisatie in nood: staken. De openbaarvervoersbedrijven van de drie grote steden liggen deze week elk een dag plat.

„We hebben geen keuze”, zegt Eric Vermeulen, bestuurder van Abvakabo FNV en leider van de ov-stakingen in Amsterdam en Rotterdam. „De maatregelen van het kabinet leiden tot een armoedig openbaar vervoer en een verlies van bijna één op de drie banen bij de gemeentelijke vervoersbedrijven. Zelfs de reizigers steunen ons in steeds grotere aantallen. Dat heb ik nog nooit meegemaakt.”

Levert deze serie stakingen niets op, dan gaan de vervoersbonden opnieuw staken. Vermeulen: „Staken is voor niemand leuk. De tram- en busbestuurders zijn trots op hun werk. Maar we hebben inmiddels weinig meer te verliezen.”